Van kent merkezinin yaklaşık 60 km doğusunda ve Özalp ilçe merkezinin 35 km güneyinde, Yeşilalıç köyü (eski adıyla Pagan) yakınında yer alan bir Urartu açık hava kült anıtıdır. Anıt, köyün kuş uçuşu yaklaşık 1,5 km güneydoğusunda, Nazarabad Dağı’nın güney yamaçları üzerinde bulunmaktadır. Günümüzde ana ulaşım yollarından uzakta kalan bu bölge, Urartu döneminde Van Gölü bölgesini İran’ın kuzeybatısına bağlayan önemli bir güzergâh üzerinde yer alıyordu.
Yerel halk arasında Taş Kapı veya bölgenin eski adından hareketle Ashotakert (Ashot Kapısı) olarak da bilinmektedir. Anıt ilk kez 1882 yılında bölgeyi ziyaret eden J. Wünsch tarafından keşfedilmiş ve yazıtının kopyası alınmıştır; ilk yayını ise 1886 yılında D. H. Müller tarafından gerçekleştirilmiştir.
Anıt, bir kaya çıkıntısının güney yüzüne oyulmuştur ve biçim ve ölçüleri bakımından Meher Kapı’ya benzemekle birlikte yaklaşık 1 metre daha yüksektir. Nişin içinde 10 satırlık bir çivi yazılı yazıt (A 3-2) bulunmaktadır. Meher Kapı’da olduğu gibi burada da aynı metin iki kez tekrarlanmıştır. Bununla birlikte Yeşilalıç Kapı yazıtı oldukça daha kısadır. Yazıt, anıtın MÖ 9. yüzyılın son çeyreğinde, Kral Işpuini ile oğlu Minua’nın ortak hükümdarlığı sırasında inşa edildiğini göstermektedir; bu tarih Meher Kapı’nın tarihiyle aynıdır. Bununla birlikte araştırmacılar, Yeşilalıç anıtının Meher Kapı’dan biraz daha erken bir tarihe ait olduğuna inanmaktadır.
Anıtın önünde, kayaya oyulmuş ve bir dizi basamakla ulaşılan bir platform bulunmaktadır. Bu platform üzerinde, üçer adet iki grup hâlinde düzenlenmiş stel yuvaları yer almaktadır. Bölgede günümüze ulaşan herhangi bir stel bulunmamasına rağmen, bu yuvalarda bir zamanlar Altıntepe’de bulunanlara benzer yazıtsız steller olduğu düşünülmektedir.
Yeşilalıç Kapı yazıtında geçen “susi” sözcüğü, genel olarak kule tipi Urartu tapınaklarıyla ilişkilendirilmektedir. Bu nedenle araştırmacılar, anıtı yakınında bulunmuş olması muhtemel bir tapınak yapısıyla ilişkilendirmiştir. Bir görüşe göre, böyle bir tapınak anıtın yaklaşık 100 metre batısında bulunan küçük bir kalenin kalıntıları içerisinde yer almış olabilir. Daha yakın tarihli araştırmalar ise Yeşilalıç Kapı’nın hemen üzerindeki kayalık yüzeyde tespit edilen temel izlerinin, burada daha önce bir tapınak yapısının bulunduğuna işaret edebileceğini ileri sürmektedir.
Kaynaklar:
Belli, O. 2000. “Van Bölgesi’nde Urartu Krallığı’na Ait Çivi Yazılı Anıtsal Kaya Kapıları,” in Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999), ed. O. Belli, Ankara, 386–393.
Genç, B. 2015. “The ‘Door of Ḫaldi’ in Pagan/Yeşilalıç and a New Approach on Susi Temple,” AJNES 9.2, 67–76.
Kuvanç, R., K. Işık B. Genç, E. Konyar. 2022. “Urartian Cult of the Stelae and New Discoveries at Aznavurtepe and Yeşilalıç (Ashotakert),” JANER 22, 55–88.
Sevin, V. ve Belli, O. “Yeşilalıç Urartu Kutsal Alanı ve Kalesi,” Anadolu Araştırmaları 4-5, 367–393.
Görseller:
B. Genç, 2015
R. Kuvanç et al., 2022
Erkan Konyar, 2022