Tuşpa (Van Kalesi)’nin yaklaşık 5 kilometre doğusunda yer almaktadır. Van Ovası’nın kuzeydoğu kesiminde, Zimzim Dağı’nın eteklerindeki bir tepe üzerine kurulmuştur. Alanda keşfedilen yazıtlar, kentin adının Rusahinili Qibani-kai (“Erek Dağı’nın Önündeki Rusahinili”) olduğunu göstermektedir. Yaklaşık 400 metre uzunluğunda ve 60-70 metre genişliğinde olduğu tahmin edilen kale, Van Kalesi’ne kıyasla ovaya hâkim, savunma açısından çok daha elverişli ve stratejik bir konumda yer almaktadır. Bazı araştırmacılara göre Tuşpa’nın yerine yeni bir başkent olarak inşa edilmiştir. MÖ 7. yüzyılda kurulduğu bilinmekle birlikte, kurucusunun Argişti’nin oğlu Rusa II mi, yoksa Erimena’nın oğlu Rusa III mü olduğu konusunda tartışmalar devam etmektedir. Tepede daha eski bir yerleşime ait herhangi bir kanıt tespit edilmemiş olması, alanın daha önce iskân edilmediğini düşündürmektedir.
Kaleye ilişkin ilk kayıt, G. V. Srvandztyants’ın 1874 tarihli eserinde yer almakta ve burada keşfedilen eserlerden söz edilmektedir. Buluntuların zenginliği araştırmacıların ilgisini çekmiş, bu tarihten itibaren alan çok sayıda yabancı arkeolog tarafından sık sık ziyaret edilmiş ve kazılmıştır. Başlangıçta bir Asur yerleşimi olduğu düşünülmüş olsa da Toprakkale, Urartularla ilgili ilk arkeolojik kazıların gerçekleştirildiği alan olarak büyük önem taşımaktadır. İlk kazılar sırasında ortaya çıkarılan eserlerin çoğu günümüzde yurt dışındaki müzelerde sergilenmektedir. Yerli araştırmacılar tarafından yürütülen sistematik kazılar ise 1959 yılında Afif Erzen başkanlığında başlamıştır.
Yerleşim içinde bulunan küçük buluntuların, özellikle bronz ve fildişinden yapılmış eserlerin, bolluğuna rağmen anıtsal yapıların günümüze yalnızca temel kalıntıları ulaşabilmiştir. Kalenin kuzey kesiminde yer alan, klasik kare planlı Haldi Tapınağı’ndan günümüze yalnızca birkaç taş blok kalmıştır. Tespit edilebilen diğer yapılar arasında pithoslarla donatılmış depolama binaları ve sarnıçlar bulunmaktadır.
Kaynaklar:
Barnett, R. D. 1954. “The Excavations of the British Museum at Toprakkale, Near Van-Addenda,” Iraq 16.1, 3–22.
Erzen, A. 1967. “1959–1961 Yılları Arasında Toprakkale Araştırmaları,” VI. Türk Tarih Kongresi, Ankara, 20–26.
Erzen, A. 1980. “Toprakkale 1976 Çalışmaları,” Türk Arkeoloji Dergisi 25.1, 45–58.
Genç, B. 2018. “Archaeology of Destruction: Toprakkale,” Iraq 80, 113–137.
Lehmann-Haupt, C. H. 1931. Armenien Einst und Jetzt Reisen und Forschungen II/2, B. Behrs Verlag/Friedrich Feddersen,Berlin and Leipzig.
Rassam, H. 1897. Asshur and the Land of Nimrod, Cincinnati: Curts and Jennings.
Zimansky, P. 2011. “Unutulan ve Tekrar Hayata Dönen Bir Krallık: Urartu Çalışmaları ve Literatürü,” Urartu: Doğu’da Değişim / Transformation in the East, ed. K. Köroğlu ve E. Konyar, İstanbul, 56–71.
Chantre, E. ve C. Barry. 1881. Mission scientifique de Mr Ernest Chantre, sous-directeur du Museum de Lyon, dans la Haute Mésopotamie, le Kurdistan et le Caucase. V. Kurdistan, de Bitlis à Bayazid, France.
Görseller:
E. Chantre ve C. Barry, 1881
H. Rassam, 1897
A. Erzen, 1967
P. Zimansky, 2011
B. Genç, 2018