Movana (A 10-3)
Urartuca-Asurca çift dilli yazıt taşıyan uzun stel, 1995 yılında İran’ın Urmiye kentinin yaklaşık 30 km batısında bulunan Movana (Mavana) köyünün yaklaşık 1–2 km batısındaki bir tarlada keşfedilmiş, daha sonra Urmiye Müzesi’ne taşınmıştır. Kelishin steli gibi bunun yüzeyi de mermi delikleriyle kaplıdır; bunların, stel hâlâ dikili durumdayken, Movana’nın üzerindeki dağda bulunduğu sırada açılmış olması muhtemeldir. Rivayete göre vaktiyle bir mezarın üzerini örtmek için kullanılmıştır. Üst bölümdeki 10 cm genişliğindeki bir delik, görünüşe göre taşı sürüklemek amacıyla bir halat bağlamak için açılmıştır. Stel 2,73 m yüksekliğinde, 69,5 cm genişliğinde ve 32,5 cm derinliğindedir. Stelin dört yüzü de yazıtlıdır: ön yüz ve sağ yan Urartuca, arka yüz ve sol yan ise Asurcadır. Metin, daha güneyde bulunan I. Rusa’ya ait iki başka stel olan Mergeh Karvan (A 10-4) ve Topzawa’nın (A 10-5) metinlerinin neredeyse aynısıdır ve bunlar birlikte I. Rusa’nın Ardini’ye (Asurca Muṣaṣir) giderken izlediği güzergâhı göstermektedir.
Transliterasyon (CTU V’ten uyarlanmıştır):
ön yüz
1 [dhal]-⸢di-e e-ú-ri⸣
2 [i]-⸢ni NA4⸣pu-lu-ú-si
3 [m]⸢ru⸣-sa-še mdsar5-du-ri-hi-ni-[še]
4 [ku]-⸢gu⸣-ú-ni ul-gu-ši-ia-ni e-di-[ni]
5 [iš]-⸢te⸣-di mru-sa-ni mdsar5-du-ri-[hi]
6 [dhal]-di-e-i LÚ⸢ARAD?-ri HÚL? KI?⸣ x
7 [ar?]-⸢di?⸣-še ⸢še?⸣-ri? x du ⸢ku?⸣ [x?]
8 [x]-x-du-ú-ni hi ⸢ši?⸣ [x] ti-a-lì
9 [x x] di ku ia x [x] ⸢ú⸣ ri i x
10 [x] x šá ⸢DINGIR⸣[MEŠ?] ⸢bi⸣-di-[ni] ka-⸢a?⸣-[x]
11 [x] x di ⸢hi⸣ x [x?] ni ti x [x x] x [x]
12 [x x] ú-⸢la?⸣-[di?] iš-te-[di? x x x x?]
13 [x-x]-⸢di-e?⸣ [x x?] x [x x]-si-ni [x?]
14 [x]-x-ri šú-x [x x GU4]MEŠ UDUMEŠ [x?]
15 [x]-a-ni a-li [x x] ⸢a?⸣ i na x [x x]
16 [KUR?].⸢aš?-šur?⸣ ga la/te [x] ⸢KUR⸣bi-a-⸢i⸣-[x-x]
17 [x] x a-li ku-[x] x x x [x x]
18 [x] x-ú-di KURbi-a-i-[x]-x [x x?]
19 [x x?] x-tú-⸢di⸣ KUR⸢lu-lu⸣-i-⸢na?-ni?⸣
20 [x x] x ú x [x] x [x] x x [x x]
21 ( only traces )
22 ( only traces )
23 ( only traces )
24 ( only traces )
25 [x x x x] ⸢a/e⸣ ki [x x x x x x]
26 ( only traces )
27 ( only traces )
28 ( only traces )
29 ( only traces )
30 ( only traces )
31 ( only traces )
32 ( only traces )
33 ( only traces )
34 [x x x x x x x x] x bi a [x x]
35 [x x x x] x [x x x] ⸢bi⸣ bu uš x [x?]
36 [x x x] x [x x x]-a?-ni a-li-e [x?]
37 [x x x x x] x LÚ⸢AD?⸣-si-ni-⸢e?⸣
38 [x x] a? [x x x x x] i-ú ka-am-[ni]
39 [x] a [x] x [x] x e-ú/ki4 x [x]
40 [x x] x x x x x GU4⸢pa-hi-ni⸣[MEŠ]
41 [x x x x] x ⸢e?⸣ x x x
42 [x x GUŠKIN?] ⸢KÙ?⸣.BABBAR ⸢URUDU?⸣ [GU4MEŠ? x x]
43 [x] x x [x] ⸢za?⸣ x [x x] x [x x]
44 [x x] a [x] x [x x x x x x]
45 [x x] i? na [x x x x x x x]
46 [x x] x x e [x x x x x x]
47 [x x x x x x] da x [x x]
48 [x x x x x x] x ⸢ni?⸣ [x x]
49 [x x x x x x x] za i ⸢a⸣ [x x]
50 [x x x x x x x] m⸢ru-sa⸣-[x x]
51 [x x] x [x x x x x] dhal-⸢di⸣-[e?]
52 [x] x tú? [x x x x] x ia? ni-e-[x]
53 [x x] e di [x x x] ⸢ʾa⸣-al-du-⸢bi⸣
54 [al?]-⸢zi?⸣-na-i ⸢LUGAL⸣-[li? KUR]⸢bi⸣-a-i-⸢na⸣ ma-nu-⸢ú?⸣
55 [ú]-⸢te⸣-e a-i-še-⸢e⸣-i i-⸢si⸣-e-⸢ṣi?⸣-[x]
56 [URU]⸢ar⸣-di-ni-di ir-ba-la-ni gu-[ni]
57 [a?]-še ti-a-⸢hi⸣-e i-e-še šú-si-ni ⸢KASKAL⸣
58 [za?-du?]-ú-bi ka-ú-ri šú-ia-še MAN⸢MEŠ⸣-[še]
59 [URU]⸢ar⸣-di-ni-di ú-la-di x [x]
60 x-te/la mur-za-na-še É.BÁRA-ni x [x?]
61 [i-nu]-⸢ka⸣-ni e-di-ni sal-mat-hi-ni ha-ra-ri ⸢a⸣?-[ṭu?]
sağ yan
1 [ka]-gu-ú-[ki]
2 [ma-]⸢a⸣-ni-⸢a⸣-[bi]
3 [KURaš-šur]-⸢ni⸣-e-[di]
4 [dhal-]di-⸢še⸣
5 [x x x] te [x]
6 [x-]⸢ru⸣-ni a-⸢šá⸣-[di]
7 ⸢ur⸣-pu-a-[ṣi]
8 [za-]⸢du⸣-bi uš-[ta-di]
9 [KURaš-šur]-ni-⸢e⸣-[di]
10 [x x x x x]
11 [x x] x x [x]
12 [x] za x [x x]
13 [x x x] ⸢a?⸣ [x x]
14 [x x] x x [x]
15 [x x x] x ši x
16 [d]⸢hal?⸣-di?-⸢e?⸣
17 [x x]-⸢di?⸣ ši x [x]
18 [x x]-ma x [x]
19 [x x] mru-⸢sa⸣-[x]
20 [x x] ⸢gu⸣ [x x]
(7 erased lines)
28ʹ [x x] šá [x x]
29ʹ [x x] x [x x]
30ʹ [x x x] x [x x]
31ʹ [x x] ṣi [x x]
32ʹ [URU]⸢ar⸣-di-[na-a?]
33ʹ [ma-nu]-⸢di?⸣ x [x x]
34ʹ [x x]MEŠ x x [x x x x]
35ʹ [x x] x i [x x]
36ʹ [x x]-⸢ni?⸣ x x [x]
37ʹ [x x] LÚ [x x]
38ʹ [iš-te]-⸢di⸣ m⸢ru⸣-[sa-ni]
39ʹ [dhal-di]-e-i [LÚARAD]
40ʹ [LÚsi]-e mu-[ṣi]
41ʹ [LÚ]⸢UN⸣MEŠ-⸢ú⸣-e
42ʹ [dhal]-di-[i-ni-ni]
43ʹ [ba]-⸢ú⸣-ši-[ni]
44ʹ [a-še]-⸢e⸣ gu-⸢nu⸣-[še]
45ʹ [ú-i] gu-[nu-ú-še]
46ʹ [a-di-ra]-⸢si⸣-[ia-bi]
47ʹ [a-ru]-⸢me⸣ d⸢hal⸣-[di-še]
48ʹ [e-ia]-⸢ar⸣-[di-še]
49ʹ [pi]-⸢ṣu-ú⸣-[še]
50ʹ [šú-si]-na-a [MUMEŠ]
51ʹ [KURbi]-a-i-[ni-li]
52ʹ [nu]-⸢ul⸣-du-[ú-li]
53ʹ [KURlu]-lu-i-[ni-li]
54ʹ ⸢zi⸣-el-[du-bi]
55ʹ ⸢ar⸣-tú-me ⸢DINGIR⸣MEŠ-[še]
56ʹ [pi]-ṣu-[li?]
57ʹ [U4-ME]⸢MEŠ⸣ U4-ME⸢MEŠ⸣
58ʹ [SILIM pi]-ṣu-ši-[ni]
59ʹ [a-ti]-⸢bi iš⸣-[tú-x]
arka yüz
1ʹ [x x x x x] x [x x x x x x]
2ʹ [x x x] x šú [x x x x x x]
3ʹ [x x] ina ŠÀ ⸢URU⸣[x x x]
4ʹ [x x] x x x ti-it ⸢te?⸣ x [x]
5ʹ [x x x x x] x x A.BAL? i-sa? [x x]
6ʹ [x x x x x x x] x ⸢KUR?⸣za-[x-x]
7ʹ [x x x x x x] x EN a x x [x]
8ʹ [x x x x x]-ni-ia ana EN ⸢ina ŠÀ⸣ DINGIR? x [x]
9ʹ ( only traces )
10ʹ [x x x x x]-ṣir [x x x x]
11ʹ ( only traces )
12ʹ [x x x x x x x x] a-na x [x]
13ʹ [x x x x x x x x x] ⸢a⸣-na šá [x]
14ʹ [x x x x] ⸢ir⸣-[x x]-si x [x x]
15ʹ [x x x x] ni x x la/te x [x x]
16ʹ ( only traces )
17ʹ ( only traces )
18ʹ [x x x x x x] KÁ?MEŠ x ⸢lu⸣ [x]
19ʹ [x x x x x x] x ⸢URU?⸣bi-la-a x
20ʹ ( only traces )
21ʹ [x x x x x x x x] ia x sa
22ʹ [x x x x x] ⸢KURú?⸣-ra?–ar?-x [x]
23ʹ [x x]-⸢na?⸣-ti-ia x x ta [x x]
24ʹ [x x] KURú-ra-ar-ṭè gab-⸢bi?⸣ [x]
25ʹ [ana? dhal]-di-a EN-ia ⸢ina di⸣ x x x
26ʹ [x x] šú ra? šá a-na ⸢UGU-ia⸣ i-[x-x]
27ʹ [x x] x KÙ? MAN-ti da? x [x x x x]
28ʹ [x] x e [x] ia ⸢ina⸣ URUmu–ṣa–ṣir [x]
29ʹ [x x] KÙ.GI KÙ.BABBAR URUDU GU4MEŠ x [x]
30ʹ [ana] URUmu–ṣa-ṣir ú-bi-lu-⸢ni⸣
31ʹ [x] UDU.⸢HI..A⸣MEŠ ina ŠÀ URUza–za-⸢ru⸣
32ʹ [SUM]-šú-nu-⸢ti ma?⸣-[a?]
33ʹ [x?] ⸢gab⸣-bu mru–sa-⸢a⸣ [LÚ]⸢ARAD [ša]
34ʹ [d]hal–di–a EN-šú ⸢u4⸣-[me] ⸢il⸣-tam-⸢mu⸣-[ú]
35ʹ [x] ana–ku DÙG.GA šá ana UGU-ia i-⸢re?⸣-[ú?]
36ʹ [x x] x ki-li-ú na!-ṣir e-⸢qu⸣-[ti]
37ʹ [x MAN]MEŠ LÚADMEŠ–ia mah–ru–ti ⸢šá⸣ [x]
38ʹ [x] x an–ni–e ana URUmu–ṣa-ṣir la ⸢ú⸣-[…]
39ʹ [a]-na–ku ina ŠÀ 1 KASKAL-a-a ú-bi-⸢lu⸣-[ni]
40ʹ [x gab–bi] ⸢MAN⸣MEŠ ana URUmu–ṣa-ṣir at-⸢ta⸣-[rad]
41ʹ [x x] ⸢MAN⸣ GIŠIG šá É DINGIRMEŠ ina IGI-⸢ia⸣ [e-dil]
42ʹ [ù? ana KURaš]-⸢šur⸣ ZÁH dhal-di-a EN IGMEŠ-[šú BAD]
43ʹ [x ina] ⸢ŠÀ⸣ DÙ-šú EGIR mur-za-na-a ⸢su⸣-[qu?-x]
44ʹ [x e-mu]-qé mur-za-na-a ana MÈ UGU-⸢ia⸣ [na–a-x]
45ʹ [ina qí]-bi-it dhal-di-a ana-ku m⸢ru⸣-[sa-a]
46ʹ [ana šá]-de-e KURan-da-ru-tú a-⸢ta⸣-[la-ak]
47ʹ ⸢GAZ⸣.GAZ ⸢mur⸣-za-na-a ina qa-ti [DIB]
48ʹ [al?–ti?-ʾi-šú] ⸢ina⸣ maš–ka-ni-šú-⸢ma⸣ ana MAN-⸢ti⸣ [GAR-an]
49ʹ [14/15? U4-MEMEŠ ina] lìb-bi URUmu-ṣa-ṣir ⸢a⸣-[tú-šìb]
50ʹ [UDU.SISKURMEŠ x x?] gab-bu ana URUmu-ṣa-ṣir a-⸢ti⸣-[qí]
51ʹ [ana? LÚUNMEŠ] ina ŠÀ URUmu-ṣa-ṣir a-⸢di⸣-[x x x]
52ʹ [x a-na U4-ME]⸢MEŠ⸣ ana nap-tan e-ru-bu ana-ku m[ru-sa-a]
53ʹ [LÚARAD šá d]hal-di-a LÚSIPA ke-e-nu šá ⸢UN⸣MEŠ
54ʹ [šá ana? dhal]-di-a É qa-ra-bu-ni la a-⸢di⸣-[ru]
55ʹ [tú-qu]-⸢un⸣-tú dhal-di-a li-tú da-[na-nu]
56ʹ [x x] SUM-na ina lìb-bi MUMEŠ–ia KURTILLA ir-⸢ti⸣-[piš]
57ʹ [KURKÚR ú]-si-iq DINGIRMEŠ ⸢SUM-nu⸣-ni ⸢U₄MEŠ⸣ [šá HÚL]
58ʹ [x x UGU? U₄MEŠ šá ha-du-ti]
sol yan
1ʹ [x x x] x
2ʹ [x x x x x]
3ʹ [x] x [x x]
4ʹ [x] x [x x]
5ʹ [x x x x x]
6ʹ [x] x [x x]
7ʹ [x] ni [x x]
8ʹ [x] x x [x]
9ʹ [x x x x x]
10ʹ [x] x x ʾa [x]
11ʹ [x] x qa [x x]
12ʹ [x] pa? ši [x]
13ʹ [x] x ⸢tim?⸣ [x]
14ʹ [x x] me x [x]
15ʹ [x]MEŠ-⸢ti?⸣
16ʹ [x] x ⸢ur?⸣-[x]
17ʹ [x x] la šá [x]
18ʹ [x x] aš/ina? x [x]
19ʹ [x x] x x [x]
20ʹ [x x x] x
21ʹ [x x x] aš/ina [x x]
22ʹ [x x] x hu-⸢ú?⸣ [x]
23ʹ [x x x] ku [x]
24ʹ [dhal]-⸢di⸣ [x x]
25ʹ [d]⸢IM d⸣[UTU]
26ʹ [ù?] DINGIRM[EŠ] x [x]
27ʹ [x x] GAL [x]
28ʹ [x NUMUN]-šú NUMUN.[NUMUN-šú]
29ʹ [lu]-⸢hal⸣-li-[qu]
30ʹ [x]⸢SU⸣ ana TI [x]
31ʹ [x] x hur–ba [x?]
32ʹ [ú-šá]-te-⸢ru⸣
Çeviri (eCUT’tan uyarlanmıştır):
“(ön yüz 1) Tanrı Haldi’ye, Efendisine, Sarduri’nin oğlu Rusa [b]u steli kendi yaşamı için [d]ikti. (5) Ben Sarduri’nin [oğlu] Rusa, [Tanrı Hal]di’nin kulu[yum]. (6b) [Tanrı Hal]di(?) [. . .] (çevrilememektedir).
…
(53) . . . alzinai uyguladım, [krallar?] [B]ia ülkelerindeydi. . . herhangi biri . . . Ardini’ye (= Muṣaṣir) yağmalamak(?) için. (57) . . . (ben) bir se[fere çık]ktığımda bütün krallar ilerledi, (59) Ardini’ye gittim . . . Urzana kutsal alanı [kapattı?]. (61) Buradan itibaren (yazıt) sol(?) yanda … (yazıtın yan yüzde devam ettiğine işaret ediyor).
(sağ yan 1) . . . . [. . .] . . . [. . .] . . . [. . .] (16) Tanrı Haldi’ye [. . .] Rusa [. . .] (28ʹ) [. . .] . . . [. . .] . . . Ardini (= Muṣaṣir) [kentinde?] . . . [. . .] (38ʹ) [Ben] Ru[sayım, Tanrı Haldi’]nin [kulu], halkın sad[ık çob]anı; (42ʹ) [Tanrı Hal]di’[nin emr]iyle, sav[aş oldu]ğunda, sav[aştan kork]madım. (47ʹ) Tanrı H[aldi ba]na aslanın(?) [gücünü] ve [sevin]ç [verdi]; birkaç yıl içinde Bia ülkelerinin topraklarını [gen]işlettim ve [düş]man ülkelerini [küçül]ttüm. (54ʹ) Tanr[ılar] bana sevinç [günleri] verdi, on bin(?) iyi sevinç günü tes[is ettiler?].
(arka yüz 1ʹ) [. . .] . [. . . ] [. . .] . . . [. . . ] . . . kentte […] (4ʹ) [. . .] . . . [. . .] . . . [. . .] Za[zaru?] ülkesi (7ʹ) [. . . ] Efendi . . . [. . .] . . . [. . . . . ] . . . Efendi’ye [. . .] (9ʹ) [ . . . Muṣa]ṣir? [. . .] (12ʹ) [. . . ] bir [. . . ] (13ʹ) […] … […] … […] (24ʹ) bütün Urarṭu ülkesin[de] (25ʹ) Efendim Tanrı Haldi’[ye? . . .] (26ʹ) [. . .] bana gelince(?) (27ʹ) saf [. . . ] krallık . . . [ . . . . ] (28ʹ) [. . .] . . . Muṣaṣir kentinde. (29ʹ) [. . ] altın, gümüş, tunç, öküzler [. . .] Muṣaṣir kentine taşıdım. (31ʹ) Zazaru kentinde [x] koyun (32ʹ) [sundum] onları ve (33ʹ) [. . .] bütün Rusa, [. . . ] (34ʹ) Efendisi Tanrı Haldi,. . . dinledi(?) (35ʹ) [. . .] bakma[k?]/gözetme[kte?] iyiyim. (36ʹ) [. . .] . . . ēqūtu-sunusunun muhafızı. (37ʹ) [. . .] atalarım ve seleflerim olan krallar k[i . . ] (38ʹ) Muṣaṣir kentine bu [armağanları(?)] get[irm]emişlerdi (39ʹ) [. .] yalnızca bir sefer sırasında bütün krallardan [daha fazlasını] taşıdım. (40ʹb) Muṣaṣir kentine indim (41ʹ) [fakat kra]l tanrıların evinin kapısını yüzüme [kapattı] (42ʹ) [ve] Asur ülkesine doğru kaçtı. Efendim Tanrı Haldi [kentinin sur kapılarını] yeni[den açtı]; (43ʹ) [içinde] (ayinleri) gerçekleştirdim. Urzana’ya karşı [. . .], (44ʹ) Urzana [askerî güçlerini] bana karşı savaşta saf[lara dizdi]. (45ʹ) Tanrı Haldi’nin emriyle ben, Ru[sa], (46ʹ) Andarutu Dağı’na gi[ttim] (47ʹ) ve (onu) yendim; Urzana’yı elimle yakaladım (48ʹ) [ve onu boyun eğdirdim]. Onu krallık görevi(ni yerine getirmesi) için (eski) konumuna yerleştirdim. (49ʹ) Muṣaṣir kentinde [15? (veya 14?)] gün [kald]ım ve Muṣaṣir kenti için … bütün kurbanları sundum. (50ʹ) Muṣaṣir kentinin halkı için . . . [. . .] (52ʹ) [. . .] bayram için [her gün] girdim. Ben Rusa, Tanrı Haldi’nin kulu, halkın gerçek çobanı, (54ʹ) Tanrı Haldi’nin evine yaklaşan, savaştan korkmayan kişiyim. (55ʹa) Haldi bana zafer, güç […] verdi. (56ʹb) Yıllarım boyunca Urarṭu ülkesinin topraklarını genişlettim (57ʹa) ve [düşman ülkesini] küçük düşürdüm. Tanrılar bana sevinç günleri, [iyi] sevinç günleri verdiler.
(sol yan 1ʹ) . . . (çevrilememektedir).”
Kaynaklar:
André-Salvini, B. ve M. Salvini. 2002. “The Bilingual Stele of Rusa I from Movana (West-Azerbaijan, Iran),” SMEA 44, 5–66.
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 497–503, v. 3 ss. 295–310, v. 5 ss. 285–291.
Ceylan, N ve M. Çiftçi. 2021. “Kuzeybatı İran’daki Urartu Yazıtlarındaki Savaş ve Propaganda İfadeleri,” MANAS 10.2, 1369–1388 (Foto 9).
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007087).
Görseller:
B. André-Salvini ve M. Salvini, 2002.
N. Ceylan ve M. Çiftçi, 2021

