Meher Kapı, Urartulara ait bir açık hava kült merkezidir. Urartu başkenti Tuşpa’nın yaklaşık 4,5 km doğusunda, Zimzim Dağı’nın eteklerinde yer alır. Yerel halk arasında Taş Kapı, Hazine Kapısı veya Mitra Kapısı olarak da bilinir. Mehr/Meher, Mitra’nın bir diğer adıdır.
Kaya yüzeyinin oyulup şekillendirilmesiyle oluşturulan büyük kaya nişi, gerçekten de bir kapıyı andırır. Bu nedenle Urartular, bu tür anıtları baş tanrıları Haldi’nin adından hareketle “Haldi Kapıları” olarak adlandırmışlardır. (Benzer bir örnek Yeşilalıç Kapısı’dır.) Anıtı ilk kez tanımlayan ve yazıtının kopyalarını çıkaran kişi, bölgeyi 1827 yılında ziyaret eden F. E. Shulz olmuştur.
“Kapı”, yerden yaklaşık 17–18 metre yüksekte, güneye bakan bir kaya uçurumunun yüzeyinde yer alır ve 4,1 × 2,6 metre ölçülerindedir (dış çerçeve). Nişin arka duvarı, neredeyse bütünüyle bir çivi yazılı yazıtla (A 3‑1) kaplıdır. Yazıt, aynı metnin iki kez tekrarlanmasıyla oluşturulmuş 94 satırdan meydana gelir. Bu sayede kaya yüzeyindeki aşınmaya rağmen metnin içeriği büyük ölçüde okunabilir durumdadır.
Yazıtın başında, bu kutsal kapının MÖ 9. yüzyılın son çeyreğinde Kral İşpuini ve oğlu Minua tarafından tanrı Haldi adına inşa edildiği belirtilir. Metin daha sonra Urartu panteonundaki tanrıları hiyerarşik bir düzen içinde sıralar ve her birine sunulması gereken kurbanlıkları belirtir. Yetmiş dokuz tanrı ve tanrıçanın adını içeren liste, baş tanrı Haldi ile başlar; onu hava ve fırtınalar tanrısı Teisheba, ardından da güneş tanrısı Shivini izler. Çeşitli kent ve bölgelerden tanrıların, göl ve dağ tanrılarının, Haldi’ye adanmış anıtların ve hatta Haldi’nin orduları, mızrağı, büyüklüğü, gücü ve merhameti gibi somut ve soyut niteliklerinin kurban sunulacak alıcılar arasında yer alması, Urartu dinî ritüellerinin anlaşılmasına büyük katkı sağlamıştır. Ayrıca fethedilen bölgelerin yerel tanrılarının da listeye dâhil edilmesi, o dönemdeki Urartu Krallığı’nın siyasi coğrafyasının yeniden oluşturulmasına yardımcı olmuştur.
Meher Kapı’nın birkaç metre aşağısında, 20 × 4 metre ölçülerinde ayrı bir kaya terası ve bunun hemen arkasında 5 × 3 metre ölçülerinde başka bir niş bulunur. Kurban törenlerinin bu alanda gerçekleştirildiğine inanılmaktadır.
Kaynaklar:
Belli, O. 2000. “Van Bölgesi’nde Urartu Krallığı’na Ait Çivi Yazılı Anıtsal Kaya Kapıları,” Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932–1999), ed. O. Belli, Ankara, 386–393.
Çilingiroğlu, K. 2011. “Urartu Dİni / Urartian Religion,” Urartu: Doğu’da Değişim / Transformation in the East, ed. K. Köroğlu ve E. Konyar, İstanbul, 166–179.
Genç, B. ve E. Konyar. 2019. “Van Kalesi Analıkız Yapısı: İşlev ve Kronolojisine Dair Bir Değerlendirme,” Anadolu Araştırmaları 22, 1–23.
Kılıç, S., H. Biber, O. Varol. 2006. “Urartu Krallığı ve Sonrası,” Van 2006 Kültür ve Turizm Envanteri, İstanbul, 97–169.
Salvini, M. 1994. “The Historical Background of the Urartian Monument of Meher Kapısı,” Anatolian Iron Ages 3, ed. A.Çilingiroğlu ve D. H. French, Ankara, 205–210.
Salvini, M. 2006. Urartu Tarihi ve Kültürü, çev. B. Aksoy, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
Görseller:
B. Genç ve E. Konyar, 2019
Ertuğrul Anıl, 2024
Bora Bilgin, 2024