Karmir Blur (A 12-2)
Aynı uzun yazıtın parçaları olan çok sayıda yazıtlı yapı bloğu, 1962 yılında antik bir Urartu kentinin bulunduğu Karmir Blur’da yürütülen kazılar sırasında ortaya çıkarılmıştır. Biri kısmen korunmuş olan toplam 12 blok, höyüğün güneydoğu bölümündeki geç devirlere ait bir çukurda bulunmuştur. Yazıt II. Rusa dönemine aittir ve Ayanis’teki tapınakta bulunan yazıtın (A 12-1) büyük ölçüde aynısıdır; ancak burada metnin daha küçük bir bölümü korunmuştur. Ayanis yazıtıyla yapılan karşılaştırma, blokların başlangıçta bir tapınak yapısının girişinde, sol ve sağ cepheler ile sol ve sağ koridor üzerinde sekiz bölüm/sıra halinde benzer biçimde düzenlendiğini göstermektedir. On iki bloktan sekizi cephenin sol tarafındaki I. ve II. sıralara, biri koridorun sol tarafındaki III. sıraya, üçü ise cephenin sağ tarafındaki en alt sıra olan VIII. sıraya aittir. 1986 yılında Erivan’ın güney banliyösü Noragavid’de bulunan küçük bir parça da koridorun sağ duvarındaki V. sıraya aittir. Yazıtın ikinci satırında kentin adı “Aza Ülkesinin Fırtına Tanrısı Kenti” (mʾa-za-i-ni KUR-ni dIM-ni URU) olarak verilmiştir. Bütün blokların yüksekliği 43,5 cm olmakla birlikte genişlikleri değişmektedir. Bloklar Erivan’daki Ermenistan Tarih Müzesi’nde korunmaktadır. Noragavid’den gelen küçük parça ile VIII. bölümün küçük bir parçası ise Erebuni Müzesi’ndedir.
Transliterasyon (eCUT’tan uyarlanmıştır):
I. Sıra
i 1 dhal-di-e EN-ŠÚ i-ni Ésu-si-e mru-sa-a-še [m]⸢ar⸣-giš-te-hi-ni-še ši-di-iš-tú-ni e-ʾa dhal-di-[ni-li GIŠKÁ]
i 2 ba-du-si-e mʾa-za-i-ni KUR-ni dIM-ni URU ku-šú-ni [at]-⸢qa⸣-na-du-ni dhal-di-e mru-sa-a-še a-li qar-[bi ma-nu]
i 3 KITIM qu-ul-di-ni ú-i gi-⸢i⸣ iš-ti-ni ši-da-[ú]-ri i-ú-me dhal-di-še MAN-tú-hi a-ru-ni na-ha-[di LÚAD-si-ni]
i 4 e-si-i MAN-tú-hi-ni i-še-er-hi-ni i-ni-li dhal-di-ni-li KÁ ši-di-iš-tú-ú-li ba-du-si-e dhal-di-ni bi-di [dhal-di-na-ni]
i 5 GIŠKÁ bi-di ma-ni-ni ul-gu-še pi-ṣu-še al-su-i-še e-ia-ar-di-še ar-ni uš-ma-še mru-sa-a mar-giš-[te-hi-ni-e]
i 6 KURšú-ra-u-e KURbi-a-i-na-u-e mru-sa-a-še a-li dhal-di-na-ni GIŠKÁ bi-di-ni gu-ni ar-di-še gu-ni ar-[qa-ú-še]
i 7 ma-nu-li qu-⸢du⸣-la-ni šú-hi-na-ṣi MÁŠ.TUR dhal-di-e ni-ip-si-du-li GU4 dhal-di-e ŠUM UDU dIM-a UDU dUTU-ni-[e GU4.ÁB]
i 8 dʾa-ru-ba-i-ni-e UDU dhal-di-na-u-e TIL-LI UDU dhal-di-na-u-e KÁ UDU di-ub-šá-a mru-sa-a-še a-li dhal-[di-i-še]
i 9 si-li-iš-⸢ti⸣-li ma-si-ni-li GIŠKÁ al-zi-na-i dhal-di-na-a KÁ bi-di su-u-i-ú-li ta-nu-li-ni i-na-a-[ni É.URU4]
i 10 e-di-ni ⸢ši⸣-du-li-ni mì-i e-ši-me-ṣi el-mu-še ma-nu-ni a-še ta-nu-li MÁŠ.TUR dhal-di-e ni-ip-si-du-li-[ni GU4]
i 11 dhal-di-e ŠUM ÁB dʾa-ru-ba-i-ni a-še ši-di-iš-tú-li pa-ha-zu-li MÁŠ.TUR dhal-di-e ni-ip-si-du-li-ni ⸢GU4⸣ [dhal-di-e ŠUM]
II. Sıra
ii 1 ÁB dʾa-ru-ba-i-ni a-še dhal-di-e-i É.BÁRA ṣi-buₓ(TUR)-li a-gu-li MÁŠ.TUR dhal-di-e ni-⸢ip⸣-si-du-li
ii 2 ṣi-buₓ(TUR)-ur-di a-li iš-ti-ni ka-qu-li ʾa-hu-li-ni KITIM-a qul-di-ni-ni mì-i e-ši-me-ṣi el-mu-še ma-nu-ni
ii 3 a-li dhal-di-na-ni GIŠKÁ UDU e-ra-ši-ni ú-ú-li a-li LÚpa-la-gi ma-nu-li áš-du-li-ni dhal-di-ni-e É
ii 4 ku-ši-i-ni dhal-di-i-ka dʾa-ru-ba-i-ni-ka i-šá-ni ši-i-ni za-di-i-ni ŠUM Ési-ir-ha-ni-ni ma-ri-a-hi-ni
ii 5 a-li i-ni ú-li KURšú-ri-li₁₂ ú-ú-la-li áš-du-li₁₂-ni Ési-ir-ha-ni-ni su-si-ni-ka ku-ši-i-ni áš-ha-áš-ti-ni
ii 6 dhal-di-e i-šá-ni ši-i-ni za-di-ni ŠUM dhal-di-na-ni KÁ-ka a-lu-si me-ri-ip-te ma-nu-li ši-i-ni me-ru-ni
ii 7 dhal-di-na-ni KÁ-ka-i a-li ur-pu-a-ṣi dhal-di-na-ni KÁ šú-i-ni-ni zi-el-di ŠÀ mru-sa-a ar-du-li-ni
ii 8 a-še MAN-ni dIM-ni URU ma-nu-li kam-ni-ni ŠUM-ṣi-ni-ni bar-za-ni zi-el-di MAN-e ar-du-li-ni a-li-e
ii 9 a-šú-li dhal-di-ni É ku-i-zi zi-el-di ši-la-ni-ni i-šá-ni ši-i-ni Ési-ir-ha-ni-ni ma-ni-ni na-hi-zi-e
ii 10 ši-al-di kam-ni su-ri ku-i-zi ši-la-ni-ni dhal-di-ni É mì-i a-i-ni-i zu-ma-gi áš-du-ú-ni a-li áš-du-li-e
ii 11 ši-na-am-di-ni mu-ri-e a-ši-i-ni a-še ši-ú-li zu-ma-ṭi5-i-ni-e Ési-ir-ha-ni-ni a-li zu-ma-gi-e
III. Sıra
iii 1 [a-šú-li GU4 dhal-di-i-e] ŠUM bar-za-ni zi-el-di MAN-e ar-du-li
iii 2 [ma-še ka-še ha-i-di-la-ni]-ni a-li LÚa-u-e-i-ṭi5-ni zu-ma-gi a-šú-li
iii 3 [ku-ul-mu-li-ni a-li-e] TIL-LI ga-zu-li te-er-du-li-ni ši-si-ni
iii 4 [bi-di-a-še ši-i-si šú-ú]-li a-še e-si ma-nu-li i-šá-hi-ni te-er-du-li₁₂
iii 5 [a-li-e i-ni ú-li TIL-LI] te-er-du-li-ni Éa-du-nu-si-ni mru-sa-a-še
iii 6 [a-li a-lu-še KÙ ku-me-mu]-še TIL-LI SIKIL dhal-di-na-ni KÁ ha-ú-li
iii 7 [NA₄ ʾa-hu-li-i-ni a-li-e] a-še su-nu-e i-ru-i-du-li ku-me-mu-še GIŠ
iii 8 [SI ši-e-du-li-ni a]-mu-li-ni KITIM-a qul-di-ni-ni a-li KÙ
iii 9 [iš-ti-ni ma-nu-li te-er]-du-li-ni É a-du-nu-si-ni mru-sa-a-še
iii 10 [a-li a-li-e dhal-di]-ni É áš-du-li ha-ab-ti-ni KIN ma-nu-ni
iii 11 [e-me tar-ni GÍR.BAR áš-ka-ṭi5]-ni ši-e-du-li mì-i e-ši-me-ṣi el-mu-še [ma-nu-ni …]
…
V. Sıra
v 6 [x x] x […]
v 7 [qar]-⸢me⸣-hi [GEŠTIN-na …]
v 8 dhal-⸢di⸣-[x …]
v 9 a-lu-še-e ⸢gu⸣-[di-ba-di …]
v 10 ⸢DÙ⸣ GU4 dhal-⸢di⸣-[e ŠUM …]
v 11 ⸢ar-du-li⸣-[ni ka-še]
…
VIII. Sıra
viii 1 i-si i-[ku-ka-ni e-di]-i-[ni ma-nu-li]-e mì-i ⸢gi⸣-e-i i-na-a-ni
viii 2 ba-ú-ši-[na-ni KIN i]-si-[i-a-ni mì-i gi-i še]-puₓ(TUR)-ia-ar-⸢di⸣-a-ni mì-i puₓ(TUR)-hi-a-ni
viii 3 gu-ni i-e-še [ti-ú-bi gu-ni] za-du-[bi mru]-⸢sa⸣-a-še mar-[giš]-te-hi-ni-še a-li
viii 4 a-lu-še i-ni DUB-[te-e d]⸢hal⸣-di-[na-ni KÁ tú]-li-e a-lu-še pi-tú-li-e a-lu-še
viii 5 še-er-du-li-e a-⸢lu-⸣[še e-si]-i-ni [su-ú-i-du]-⸢li⸣-e a-lu-še ti-ú-li-e
viii 6 i-e-[še za-du]-ú-bi ⸢a⸣-[i KURbi-a]-i-ni-[še a-i KURlu-lu-i]-⸢ni-še⸣ a-lu-še šú-si-e
viii 7 [ti-ni-ni tú]-li-⸢e⸣ [ma-a-si-e] ⸢ti⸣-[ni te-li-e tú]-ri-ni-ni
viii 8 [dhal-di-še] ⸢dIM⸣-[še] d[UTU]-še dMARDUK-še
viii 9 [ma-a-ni ti-i]-⸢ni⸣ [ar-mu-zi-i ar-mu-zi-gi ar-mu]-zi dUTU-ni pi-e-i
viii 10 [mì-i ar-hi ú-ru-li-a-ni mì-i i-na-i-ni-e mì-i LÚna-ra a-ú-i]-e ú-lu-li-e
Çeviri:
I. Sıra
“(1) Efendisi Tanrı Haldi’nin himayesinde, Argišti oğlu Rusa bu susi tapınağını inşa etti ve Aza ülkesindeki Fırtına Tanrısı kentinde Tanrı Haldi’nin kapısını kusursuz biçimde yaptı ve adadı. (2b) Rusa şöyle der: Kaya (çıplaktı ve) ülke ıssızdı; orada daha önce hiçbir şey inşa edilmemişti. (3b) Tanrı Haldi bana krallığı verdiğinde krallığın babadan kalma tahtına oturdum. Ardından Tanrı Haldi’nin bu kapısını kusursuz biçimde inşa ettim. (4b) Tanrı Haldi’nin adına ve Tanrı Haldi’nin kapısının adına, Argišti oğlu Rusa için, bölgeler (ve) Bia ülkeleri için yaşam, sevinç, büyüklük, aslan gücü(?), lütuf(?) (ve) koruma olsun. (6b) Rusa şöyle der: Tanrı Haldi’nin kapısının adına gerçekten bir ritüel (ve) gerçekten ar[qauše] olsun. (7b) Yeni bir inşa(?) durumunda Tanrı Haldi için bir oğlak kurban edecekler; Tanrı Haldi için bir öküz ve iki koyun, Fırtına Tanrısı için besili bir koyun, Güneş Tanrısı için besili bir koyun, Tanrıça ’Arubaini için bir inek, Tanrı Huṭuni için bir koyun, Ay Tanrısı için bir koyun, Tanrı Haldi’nin silahları için bir koyun, Tanrı Haldi’nin kapısı için bir koyun ve Tanrı Iubša için bir koyun kurban edecekler. (8b) Rusa şöyle der: Tanrı Haldi kapısını alzinai silist. Tanrı Hal[di]’nin kapısının yanında sui ? (ve) b[u inşayı(?)]yapacak(lar?) (cümlenin çevirisi belirsizdir). (10) Ayrıca onu inşa edecek(ler?) (ve) ešimeṣi elmuše olacak. Bunu yaptıklarında Tanrı Haldi için bir oğlak kurban edecekler (ve) Tanrı Haldi için bir öküz, Tanrıça ’Arubaini için de bir inek kurban edecekler. (11b) Bir pahazuli yapısı inşa ettiklerinde Tanrı Haldi için bir oğlak kurban edecekler (ve) Tanrı Haldi için bir öküz, Tanrıça ’Arubaini için de bir inek kurban edecekler.
II. Sıra
(1b) Tanrı Haldi için bir susi tapınağını ṣib edip kazdıklarında bir oğlak kurban edecekler (ve?) burada bulunan ṣiburdi’yi ve kaquli’yi ıssız ülkeden (ya da: ıssız ülkenin üzerinden) toplayacaklar ve ešimeṣi elmuše olacak. (3) Tanrı Haldi’nin kapısında bir koyunu(?) erašini yapan, palagi adam olması gereken(?) başka birini(?) dahil edecekler(?) ve Tanrı Haldi’nin evini Tanrı Haldi’nin önünde ve Tanrıça ’Arubaini’nin önünde kušini yapacaklar(?).
(II. Sıra 10b ile VIII. Sıra 3a arasındaki satırlar için, birçok sözcüğün anlamı ve dilbilgisel yapısı belirsizliğini koruduğundan tutarlı bir çeviri yapılamamaktadır.)
VIII. Sıra
(3b) Argišti oğlu Rusa şöyle der: [Tanrı H]aldi[’nin kapısına ait] bu yazıtı kim yok ederse, ona kim zarar verirse, onu kim gizlerse(?), onu [yerinden] ki[m kaldır]ırsa, “Onu [ben yaptım]” derse—ister bir [Bia]lı (Urartulu) ister bir [yaba]ncı olsun—kim benim [adımı yo]k edip yerine [kendi] ad[ınını y]azarsa, [Tanrı Haldi], Fırtına Tanrısı, [Güneş] Tanrısı (ve) Marduk [onu, ad]ını, soyunu ve soyunun soyunu güneşin altında yok etsin…” (Lanet formülünün geri kalanı çevrilemiyor)
Kaynaklar:
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 570–574, v. 3 ss. 343–351, v. 5 ss. 322–326.
Piotrovsky, B. B. 1970. Karmir-Blur. Al’Bom, Leningrad (Şek. 18).
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007101).
CTU A 12-2 = HchI 128A, Inc 30 = UKN II 448–450 = KUKN 424–427
Görseller:
B. B. Piyotrovsky, 1970
M. Salvini, 2008