Karmir Blur Kalesi, günümüzde Ermenistan’ın Yerevan kentinin batı ucunda, Hrazdan ve Getar nehirlerinin birleştiği noktanın yakınındaki bir tepe üzerinde yer alan başlıca Urartu kalelerinden biridir. Alan, MÖ 7. yüzyılın ilk yarısında Kral II. Rusa tarafından kurulmuş ve Ararat Ovası için yeni bir idari, askerî ve dinî merkez olarak düzenlenmiştir. Böylece bölgesel üstünlük, yalnızca birkaç kilometre güneydoğuda bulunan Erebuni kentinden Karmir Blur’a aktarılmıştır. Tapınak yazıtında (A 12-2) kentin adının Teişebai URU – Teişeba’nın (Fırtına Tanrısı) Kenti olduğu belirtilmektedir. Kalenin üzerine inşa edildiği tepe, Ermenicede Karmir Blur (Kızıl Tepe) olarak adlandırılır. Bu adın, kalenin yıkılması sırasında kerpiç duvarların yangın nedeniyle kızıl bir renk almış olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir.
Diğer Urartu kentlerinde olduğu gibi kentin yerleşim düzeni de, kulelerle güçlendirilmiş masif tahkimat duvarlarına sahip bir kaleden ve buna eşlik eden geniş bir aşağı kentten oluşan standart modele göre şekillendirilmiştir. Kale, bazalt temeller ile kerpiç üst yapıların bir arada kullanılmasıyla inşa edilmiş ve saray, idari ve dinî bölümlere ayrılmıştır.
Karmir Blur’daki ilk sistematik kazılar 1939 yılında Boris Piotrovsky’nin başkanlığında başlamıştır. En önemli buluntular arasında yüzlerce büyük depolama küpünün (pithos) bulunduğu geniş depolama mekânlarının yanı sıra atölyeler, ahırlar ve garnizon koğuşları yer almaktadır. Kentin idari ve ekonomik uygulamalarını belgeleyen yazıtlı kil tabletlerden oluşan arşivler ve çok sayıdaki mühür baskısı özellikle dikkat çekicidir.
Arkeolojik kanıtlar, Karmir Blur’un MÖ 6. yüzyılın ortalarında, büyük olasılıkla Urartu Krallığı’nın çöküşüne yol açan Med istilaları sırasında yıkıldığını göstermektedir.
Günümüzde Karmir Blur kalıntıları, Yerevan’ın arkeolojik mirasının bir parçası olarak korunmaktadır. Alandan ele geçen eserler Ermenistan Tarih Müzesi’nde sergilenmektedir.
Kaynaklar:
Barnett, R. D. ve W. Watson. 1952. “Russian Excavations in Armenia,” Iraq 14.2, 132–147.
Batmaz, A. 2015. “Votive Objects and their Storage Areas in Urartian Fortresses,” ANES 52, 127–205.
Dan, R. 2010. “An Hypothesis of Reconstruction of the ‘susi-Temple’ at Karmir-Blur,” AJNES 5.2, 44–52.
Grekyan, Y. 2021. “Karmir-Blur,” Archaeology and History of Urartu (Biainili), ed. G. R. Tsetskhladze, Colloquia Antiqua, Leuven, 651–680.
Kuntner, W., S. Heinsch, M. Badalyan, V. Sarsyan. 2025. “Karmir Blur in the Late Urartian Context,” Iran and the Caucasus 29, 1–22.
Piotrovsky, B. B. 1950–1955. Karmir Blur I–III: Results of the Excavations 1939–1953, Academy of Sciences of the Armenian SSR, Yerevan. (Rusça)
Piotrovsky, B. B. 1970. Karmir-Blur. Al’Bom, Leningrad. (Rusça)
Görseller:
B. B. Piotrovsky, 1950, 1955, 1970
Travis Witt, 2009
A. Batmaz, 2021
Rouben Sargsyan, 2021
Google Earth, 2021