Çavuştepe Kalesi, Urartu Krallığı’nın gücünün dorukta olduğu MÖ 8. yüzyılın ortalarında Kral II. Sarduri tarafından kurulmuştur. Kale içerisinde bulunan yazıtlarda yerleşim Sardurihinili olarak adlandırılmaktadır. Alan, günümüzde Van’ın yaklaşık 25 km güneyinde, Gürpınar Ovası’nın merkezinde yer almaktadır. Kale, doğu-batı doğrultusunda uzanan Bol Dağları’nın batı uzantısında 1,5 km uzunluğunda bir sırt üzerine inşa edilmiştir.
Kale, sırt üzerinde biri 110 m, diğeri 90 m yüksekliğe ulaşan ve aralarındaki alçak bir boyunla birbirine bağlanan iki tepe üzerine kurulmuştur. Bunlar “Yukarı Kale” ve “Aşağı Kale” olarak adlandırılmaktadır. Savunmayı güçlendirmek amacıyla yerleşimin batı ve doğu uçlarında, kayalık sırt üzerine 10 m genişliğinde hendekler açılmıştır.
Bu tepelerde Urartu egemenliğinden önceki dönemlere ait herhangi bir yerleşim izine rastlanmamıştır. Bununla birlikte, alanın 3,5 km güneybatısında bulunan bir höyük, Gürpınar Ovası’ndaki insan yerleşiminin MÖ 3. binyıla kadar uzandığını göstermektedir.
Çavuştepe’deki ilk araştırmalar 1898–1899 yıllarında Lehmann-Haupt tarafından gerçekleştirilmiştir. İlk kazılar ise 1961 yılında A. Erzen yönetiminde başlamış ve alandaki arkeolojik çalışmalar günümüze kadar devam etmiştir.
Daha küçük olan doğudaki Yukarı Kale, kutsal alan olarak düzenlenmiş ve yalnızca bir tapınak kompleksine ayrılmıştır. 92 × 61 m ölçülerindeki duvarlarla çevrili kompleks, tanrı Haldi’ye adanmış bir tapınak ile tapınağın önünde ana kayaya oyulmuş bir ön avludan oluşmaktadır. Bununla birlikte tapınak ve çevresindeki sur kalıntıları zaman içerisinde büyük ölçüde zarar görmüştür. Bu tahribatın başlıca nedeni, daha sonraki bir dönemde bu alanın üzerine kurulan Orta Çağ köyüdür.
Çoğu Urartu kentinden farklı olarak, 450 m uzunluğundaki Aşağı Kale’nin en yüksek noktasına ikinci bir tapınak inşa edilmiştir. Tapınağın girişindeki bir yazıt (A 9-17), yapının Kral II. Sarduri tarafından tanrı İrmuşini onuruna yaptırıldığını göstermektedir. Meher Kapı yazıtındaki Urartu tanrıları listesinde yalnızca 19. sırada adı geçen bu tanrının, bölge halkı tarafından tapınılan yerel bir tanrı olduğu düşünülmektedir.
Aşağı Kale’nin en büyük yapısı, İrmuşini Tapınağı’nın batısında yer alan saraydır. 81 × 33 m ölçülerindeki yapının en az iki katlı olduğu tahmin edilmektedir. Aşağı Kale’nin en doğu ucunda ise araştırmacıların “Uç Kale” olarak tanımladığı bir yapı bulunmaktadır. Erzen, bu yapının taş işçiliğini ve duvar inşa tekniklerini övmekle birlikte, yapının bilinen Urartu kale mimarisinde doğrudan bir benzerinin bulunmadığına da dikkat çekmiştir. Bu yapının kesin işlevi henüz bilinmemektedir.
Uç Kale ile İrmuşini Tapınağı arasında gerçekleştirilen kazılarda bir depolama tesisi ortaya çıkarılmıştır. Bu yapının içerisinde, kısmen toprağa gömülü 116 büyük depolama küpü (pithos) bulunmuştur. Bu buluntular, yapının erzak depolamak amacıyla kullanıldığını göstermektedir.
İrmuşini Tapınağı’nın girişindeki yazıtta Kral II. Sarduri yalnızca kenti ve tapınaklarını inşa ettirdiğini belirtmekle kalmaz, aynı zamanda bölgeye su sağlamak amacıyla bir kanal yaptırdığını da ifade eder. Gugunaini Nehri’nden (günümüzde Hoşap Deresi) beslenen bu kanal hâlen kullanılmakta ve tepenin güney yamacı boyunca uzanmaktadır.
Kaynaklar:
Avcı, C. 2013. “Sardurihinili Kenti ve Yeni Değerlendirmeler,” Tarhan Armağanı (Fs M. Taner Tarhan), ed. O. Tekin, M. H. Sayar, E. Konyar, İstanbul, 37–53.
Erzen, A. 1968. “Van Bölgesi Çavuştepe Kazısı,” TTK Belleten XXXII/127, Ankara, 412–418.
Erzen, A. 1978. Çavuştepe I, MÖ 7.-6. Yüzyıl Urartu Mimarlık Anıtları Ve Ortaçağ Nekropolü, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
Çavuşoğlu, R. 2019. “Çavuştepe Urartu Kalesinin Van Turizmine Katkıları,” IWACT 19, ed. F. Alaeddinoğlu, S. Şahin, H. Arslan-Kalay, S. Özer, Çanakkale, 142–149.
Danışmaz, H. 2018. Arkeolojik Veriler Çerçevesinde Urartu Krallığı’nın Eyalet Sistemi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2018.
Köroğlu, K. T. 2011. “Urartu: Krallık ve Aşiretler / Urartu: The Kingdom and Tribes,” Urartu: Doğu’da Değişim / Transformation in the East, ed. K. Köroğlu ve E. Konyar, İstanbul, 12–54.
Sevin, V. 2012. “II. Sarduri’nin Büyük Eseri Sardurihinili Çavuştepe”, Aktüel Arkeoloji 30, 118–121.
Sevin, V. 2014. “Çavuştepe Aşağı ve Yukarı Kale Kapıları: Urartu Mimarlığında Sıra Dışı Uygulamalar,” Armizzi (Fs Engin Özgen), ed. E. Atilla, B. Helwing, B. Uysal, Ankara, 227–235.
Tarhan, T. 2004. “Uç Kale: Çavuştepe -Sardurihinili’nin Gizemli Yapısı Kral Kültü Tapınağı,” 6. Uluslararası Anadolu Demir Çağları Sempozyumu, Eskişehir Anadolu Üniversitesi, 115–136.
Tarhan, T. 2021. “Sardurihinili-Çavuştepe,” Archaeology and History of Urartu (Biainili), ed. G. R. Tsetskhladze, Colloquia Antiqua 28, Leuven, 497–591.
Görseller:
KVMGM-KTB
K. Köroğlu, 2011
C. Avcı, 2013
H. Danışmaz, 2018
Bora Bilgin, 2024
Ertuğrul Anıl, 2024
Tayfun Bilgin, 2024