Tirmet (A 5-6)
Bazalt bir stelin çeşitli parçaları, 1881 ile 2014 yılları arasında Tirmet (Alazlı) köyü ve çevresinde farklı tarihlerde bulunmuştur. En yeni parçalar, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden Hanifi Biber tarafından 2009–2014 yılları arasında gerçekleştirilen yüzey araştırmaları sırasında ortaya çıkarılmıştır. Toplam altı parça, bunlardan ikisinin doğrudan birleşmesiyle, aynı stelin beş dolaylı olarak birleşen parçasını oluşturmaktadır. Stelin her iki yüzüne de yazıt işlenmiştir. Yazıtın içeriği, Minua’nın Urme ülkesine karşı gerçekleştirdiği başarılı bir askerî seferi anlatmaktadır. Stelin ortalama genişliği 73 cm, kalınlığı ise 32 cm’dir. Özgün stelin toplam yüksekliğinin en az 4,5 m olduğu tahmin edilmektedir. Parçalardan birinin (d) nerede bulunduğu bilinmemektedir. Bir parça (a) Ahlat Müzesi’nde sergilenmektedir. Diğer parçaların müzelere taşınıp taşınmadığı yayımlarda açıklanmamıştır.
Transliterarasyon (CTU V; eCUT):
ön yüz
Fragman a
1 ⸢d⸣hal-di-⸢i⸣-e ⸢e⸣-ú-ri-i-⸢e⸣
2 i-ni [pu]-lu-ú-si-e
3 [m]mì-⸢i-nu⸣-ú-a-še
4 miš-pu-ú-ni-hi-ni-še
5 ku-ú-gu-ú-ni
6 dhal-di-ni uš-ta-a-bi
7 ma-si-ni-e GIŠšú-ri-⸢e⸣
8 ka-ru-ni URUhi-ir-hi-me-⸢ni⸣
9 [KUR]e-ba-a-ni-i-[e]
10 [KURa?]-la-ú-hi KUR-⸢ni⸣-[e?]
11 [x x x] ⸢KUR⸣ur-⸢me⸣ [x-x]
Fragman b
1 [x x x] x [x x x]
2 [URU]a-la-ú-⸢e⸣ [x x]
3 [KUR]ur-me-ú-hi-⸢di⸣ [x]
4 [URU]a-la-ú-⸢e⸣ [x x]
5 ⸢su⸣-ú-⸢i⸣-du-⸢lu⸣-[ú-bi]
6 [za]-a-⸢áš⸣-gu-[ú-bi]
7 URUur-šá-[a?]-ni [x x]
8 ⸢ha⸣-ú-bi KURe-ba-[a-ni]
9 ⸢KUR⸣ur-me-ú-hi-ni-ni [x x]
10 su-ṭu-qu-bi [e-er-ṣi]-du-[bi]
11 ⸢KUR⸣a-i-[x x x x] pa [x]
12 ⸢KUR⸣.KURMEŠ [x x x ku]-⸢ṭu⸣-bi
13 ⸢pa-ri⸣ [x x x x x]-ni
14 [x x x x x x x]-ni
15 [x x x x x x x]-ni
16 [x x x x x x x]-e
17 [x x x x x x x]-⸢di⸣
18 [x x x x x x x]-e
19 [x x x x x x x]-⸢li⸣
20 [x x x x x x x]-⸢li⸣
21 al-x-[x x x x]-⸢li⸣
22 hu?-la-[x x x x x] ú [x]
23 ⸢URU⸣ú-[x x x x] e [x]
24 ú-la-a-di [KUR]⸢ur⸣-me-i-⸢di⸣
25 [URU]tar-pa-ra-ka-a-[ni]
26 [URU]e-ri-ma-a-[ni]
27 [ha]-a-ú-bi x [x x]
28 [x] x ⸢šá⸣ x x [x x]
Fragman B2
1 [ ]-ni-e
2 9 LIM 5 ME 44
3 LÚta-ar-šú-a-[ni]
4 a-li-ki4 za-aš-gu-ú-[bi]
5 a-li-ki4 še-hi-ri a-gu-[bi]
6 ʾa-še a-li-e ma-a-[nu]
7 a-ru-ú-bi LÚA.SI[MEŠ]
8 e-di-ni dhal-di-ni-[ni]
9 uš-ma-a-ši-[ni]
10 mmì-nu-a-še a-li-[e]
11 uš-ú-ta-a-di
12 KURur-me-e-di
13 [ha-ú-bi KURu]r-me-e
14 [ ]-ni
Fragman c
1 [x x x] x [x x x]
2 [x]+4 ME URUMEŠ za-áš-[gu-bi]
3 [a]-⸢ma⸣-a-áš-tú-ú-[bi]
4 [É].⸢GAL⸣MEŠ ši-a-[bi?]
5 [URU]qu-ul-me-e-[ri]
6 [qa]-⸢ab⸣-qa-ar-šú-⸢lu⸣-[bi]
7 [É].⸢GAL⸣-ni za-du-ú-[bi]
8 [bu]-ra-a-áš-tú-ú-[bi]
9 ⸢e⸣-er-ṣi-du-bi e-⸢si⸣
10 [KURe]-ba-ni ⸢ʾa⸣-al-du-[ú-bi]
11 [me]-⸢ši⸣-ni [pi-e-i]
Fragman d
1 [x x x] x x [x x]
2 [x x x] ⸢su⸣-ṭu-⸢qu⸣-[bi]
3 [a-bi-li]-du-ú-[bi]
4 [x-x]-a-i-di [x]
5 [x-x]-⸢ṣi⸣-ú-i ⸢hu⸣-[bi]
6 [x-x]-x-da-i hu-[bi]
7 [x-x]-šá-nu-i [hu-bi?]
arka yüz
Fragman a
1 [x x x x x]-ú-[x x]
2 [x x x] ⸢a⸣-še m?[x x x x]
3 [x x x x]-⸢di⸣ [x x]-ú
4 [x x x]-⸢ú⸣-[x x x x]-⸢di⸣
5 [x x x]-ta-[x x x x]-⸢e⸣
6 [x x x]-i-[x x x x]-⸢i⸣
7 [ha]-⸢ú⸣-bi KURur-⸢me⸣-[i]-e
8 [x]-a-di-i-si [x]-⸢ri⸣
9 [x]-šá-li-ni ⸢e⸣-[x x]
10 [x x] ⸢4⸣ ME [x x x]
11 [x x x]-⸢ar⸣-[x x x]
12 [x x x] x [x x x x]
Fragman c+d
1 [mmì]-nu-a-še a-li-⸢e⸣
2 [a]-⸢lu⸣-še i-ni DUB-⸢te⸣
3 [tú]-⸢li⸣-i-[e a]-lu-⸢še⸣
4 [pi]-i-tú-[ú]-⸢li⸣-i-⸢e⸣
5 [a]-⸢lu⸣-še a-i-ni-e-[i]
6 [i]-⸢ni⸣-li [du-li]-i-[e]
7 [a]-⸢lu⸣-še [ú-li]-e-[še]
8 [ti]-i-ú-li-i-[e]
9 [i-e]-še za-a-du-ú-[bi]
10 [tú-ú]-ri-i-ni-[ni]
11 [dhal]-⸢di⸣-še d⸢IM⸣-[še]
12 [dUTU]-še [DINGIR]MEŠ-⸢še⸣ [ma-a-ni]
13 [d]⸢UTU⸣-ni [pi-e-i-ni-e]
14 [mì]-i ⸢ar⸣-[hi]
15 [ú]-ru-li-[a-ni]
16 [mì]-i i-na-[a-i-ni]
17 [mì]-i na-[a-ra-a]
18 [a-ú-i]-e ú-[lu-li-e]
Çeviri (Biber et al., 2015; CTU V; eCUT):
Ön yüz
(a) Efendisi Tanrı Haldi için, İşpuini’nin oğlu Minua bu steli dikti. Tanrı Haldi silahıyla yola çıktı; Hirhime kentinin topraklarını, [A]laue kentinin topraklarını ve Urme ülkesinin topraklarını yendi.
[…]
(b) [… …] Alaue kenti, Urmeuhi [ülkesine] doğru [……],Alaue [kenti] […] geri püskürttüm, Urša kentini yıktım [….], toprakları ele geçirdim. Urme(uhi) ülkesinden … yerleştirdim(?), Ai[…]ülkesi …, […] ülkeleri […] U[…] kentine [… …] geldim. Urme ülkesine, Tarparaka kentine (ve) Erimani kentine gittim; ele geçirdim [… …]
[…]
(B2) 9544 kişi; kimini öldürdüm, kimini sağ olarak sürgün ettim ve orada bulunan erkekleri birliklere verdim. Tanrı Haldi’nin himayesinde, Minua şöyle der: Urme ülkesine karşı sefere çıktım, Urme [ülkesini ele geçirdim].
[…]
(c) [… …] [x+]400 kenti (= yerleşimi, köyü) yıktım ve ateşe verdim; kaleler […]. Qulmeri [kentine] geldim(?), kuşattım; bir kale inşa ettim, insanları köleleştirdim, yerleştirdim/burayı iskân ettirdim, ülkeyi haraca bağladım.
[…]
(d) [… …] topladım … (ardından üç “vadi”nin (hubi) adı gelmektedir)….
Arka yüz
(a) [… …] Urme ülkesini ele geçirdim . . . […]
[…]
(d) Minua şöyle der: Bu yazıtı yok eden kişi, ona zarar veren kişi, bu işleri başka birine yaptıran kişi ve “(Bunu) ben yaptım” diyen kişi, Tanrı Haldi, Fırtına Tanrısı, Güneş Tanrısı ve bütün tanrılar tarafından güneşin altında yok edilsin …”
Kaynaklar:
Biber, H., K. Işık, S. Erdoğan. 2012. “A New Urartian Stele Fragment from Alazlı/Tirmet, Province of Muş,” AJNES 7.1, 86–98.
Biber, H., K. Işık, S. Erdoğan. 2015. “The Story of Tirmet Stele,” AJNES 9.2, 82–91.
Lehmann-Haupt, C. F. 1928–1935. Corpus Inscriptionum Chaldicarum, Berlin-Leipzig (Lev. XXIV).
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 193–195, v. 3 ss. 120–121, v. 5 ss. 109–113.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q006904).
CTU A 5-6 = CICh 32A–C = HchI 27+28 = UKN 40A–C = KUKN 57
Görseller:
C. F. Lehmann-Haupt, 1928–1935
H. Biber et al., 2015