Malazgirt Urartu Yazıtları

Ada (A 5-20)

Kaya yazıtı, eskiden Malazgirt’in birkaç kilometre güneyindeki Ada köyü (günümüzde Adalar) yakınında bulunmaktaydı. Adalar Barajı’nın suları altında kalmış olabileceği düşünülmektedir. On iki satırlık yazıt, Minua tarafından yaptırılan bir kanalla ilgilidir.

Transliterasyon:
1  ^dhal-di-i-ni-ni uš-ma-a-ši-i-ni
2  ^mmì-nu-a-še ^miš-pu-ú-i-ni-hi-i-ni-še
3  i-ni pi-i-li-e a-gu-ú-ni
4  ^mmì-nu-a-i pi-i-li-e ti-i-ni
5  ku-ṭu-ni pa-ri ^mmì-nu-a-i-ni-e
6  hu-bi-i pa-ri ^URUú-li-iš-[x]-i-ni
7  pa-ri-e ^URU[x]-a-[x-x]-e [KUR^?]-ni
8  ^dhal-di-i-ni-ni al-su-ú-i-ši-ni
9  ^mmì-nu-a-ni ^miš-pu-ú-i-ni-e-hé
10  MAN tar-a-i-e MAN al-su-ú-i-ni
11  MAN ^KURbi-i-a-i-na-ú-e a-lu-ú-si
12  ^URUṭu-uš-pa-a-e pa-a-ta-ri-e

Çeviri:
“⁽¹⁾ Tanrı Haldi’nin himayesinde, İşpuini’nin oğlu Minua ⁽³⁾ bu kanalı kazdı. Adı ‘Minua Kanalı’dır. ⁽⁵⁾ Onu ‘Minua Vadisi’ne, Uliš[-x-]ini kentine, […] kentinin [ülkesine^?] kadar götürdü. ⁽⁸⁾ Tanrı Haldi’nin azameti ile (ben) İşpuini’nin oğlu Minua, ⁽¹⁰⁾ güçlü kral, büyük kral, Bia ülkelerinin kralı, Tuşpa-Şehri’nin efendisiyim.”

Kaynaklar:
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 s. 212, v. 3 s. 136, v. 5 s. 128.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q006918).

CTU A 5-20 = CICh 49 = HchI 34 = UKN 59 = KUKN 76

Kotanlı and Leter (A 5-21A-B)

İki ayrı stelden bilinen metin bir kanalın inşasını kutlamaktadır ve muhtemelen Adalar’daki kaya yazıtında (A 5-20) söz konusu edilen kanalın aynısı. Stellerden biri (A), 19. yüzyılın sonlarında Malazgirt’in güneybatısında “Chotanlu” adı verilen bir yerde oldukça hasarlı bir halde bulunmuştur ancak günümüzde kayıptır. Bu yerin, Malazgirt’in batısındaki günümüz Kotanlı’sıyla özdeşleştirilmesi muhtemeldir. Stel üzerine kazınmış bir haç, onun daha sonraki bir dönemde mezar taşı olarak yeniden kullanıldığını göstermektedir. Diğer parça (B), bir stelin üst bölümüne ait olup son yıllarda Malazgirt’in 13 km güneybatısındaki Leter (Elmakaya) köyünde bulunmuştur. Yerel anlatımlara göre stel başlangıçta Malazgirt’te ortaya çıkarılmıştır. Parça 91 cm yüksekliğinde, 62 cm genişliğinde ve 34 cm kalınlığındadır. Küçük yazım farklılıkları dışında aynı metni taşımakta, yalnızca kırılmış alt bölümde kaybolan son satır eksik bulunmaktadır. Bu parça, Kotanlı yazıtında tahrip olmuş olan Mezaiani kent adının doğru yazımının belirlenmesinde özellikle yararlı olmuştur. Mezaiani’nin günümüz Malazgirt’iyle özdeşleştirilmesi önerilmiştir.

Transliterasyon A (eCUT’tan uyarlanmıştır):
1  ^dhal-⸢di⸣-ni-ni
2  ⸢uš-ma⸣-[ši]-i-⸢ni⸣
3  ^mmì-i-nu-ú-a-še
4  ^miš-⸢pu⸣-u-i-⸢ni⸣-[hi]-⸢ni⸣-še
5  a-li-e ⸢pi⸣-i-li
6  ^URU⸢me-e-za-⸣i-a-ni
7  a-gu-bi ^mmì-nu-a-i
8  pi-i-li ti-i-ni
9  ^URUú-qu-ʾa-a-ni
10  a-da-ni ʾa-la-du-ni
11  ^URUzu-gu-hí-e
12  ^URUir-nu-ni-⸢ni⸣
13  ^URUa-ba-si-i-⸢ni⸣

Transliteration B (Işık ve Genç, 2023):
1  ^dhal-di-i-ni-ni
2  uš-ma-a-ši-i-ni
3  ^mmì-i-nu-ú-a-še
4  ^miš-pu-u-i-ni-hi-ni-še
5  a-li-e pi-i-li-e
6  ^URUme-e-za-i-a-ni
7  a-gu-bi ^mmì-nu-a-i
8  pi-i-li ti-i-ni
9  ^URUú-qu-ʾa-a-ni
10  a-da-ni ʾa-la-du-ni
11  ^URUzu-gu-hi-e
12  ^URUir-nu-ú-ni-⸢e⸣
13  [^URUa-ba-si-i-ni]

Çeviri:
“⁽¹⁾ Tanrı Haldi’nin himayesinde, ⁽³⁾ İşpuini’nin oğlu Minua ⁽⁵⁾ şöyle der: Mezaiani kentinden (çıkan) bir kanal kazdım; ⁽⁷⁾ Adı ‘Minua Kanalı’dır. ⁽⁹⁾ Uquʹa kentinin yanında(?)/yakınında(?) Zuguhi kentini, Irnuni kentini ve Abasini kentini […] boyun eğdirdim.”

Kaynaklar:
Harutyunyan, N. V. 2001. Korpus urartskich klinoobraznych nadpisej, Yerevan.
Işık, K. ve B. Genç. 2023. “New Urartian inscription from Malazgirt, Eastern Turkey, and the Localization of the City of Mezaiani,” JAOS 143, 195–205.
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 p. 213, v. 5 ss. 128–129.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q006919).

CTU A 5-21A = CICh 50 = HchI 35 = UKN 60 = KUKN 77

Görseller:
N. V. Harutyunyan, 2001
K. Işık ve B. Genç, 2023

Marmos (A 5-22)

Yazıtlı stel parçası, 1898 yılında Malazgirt’in yaklaşık 17 km kuzeyindeki Marmos (günümüzde Koçaklar) köyü yakınında bulunmuştur. Stelin günümüzde nerede olduğu bilinmemektedir. Parça, bir stelin alt bölümüne aittir ve Minua’nın bir kanalın inşasıyla ilgili başka bir kutlama yazıtını taşımaktadır.

Transliterasyon:
ön yüz
1ʹ  ^dhal-[di-ni-ni]
2ʹ  [al-su-i]-ši-i-[ni]
3ʹ  [^mmì]-nu-ú-a-⸢ni⸣
4ʹ  [^miš]-pu-ú-i-ni-e-[hé]
5ʹ  [MAN] tar-a-i-[e]
6ʹ  [MAN] al-su-i-ni
7ʹ  [MAN ^KUR]bi-i-a-i-na-ú-[e]
8ʹ  [a]-⸢lu⸣-si ^URUṭu-uš-pa-a [URU]

arka yüz
1ʹ  [^m]mì-nu-a-še a-⸢li⸣-[e]
2ʹ  [a]-lu-še i-ni DUB-[te]
3ʹ  [tú]-li-e a-lu-⸢še⸣
4ʹ  [pi]-tú-li-i-e
5ʹ  [a]-lu-še a-i-ni-[i]
6ʹ  [i]-ni-li du-li-[e]
7ʹ  [a]-lu-še ú-li-[e-še]
8ʹ  [ti]-ú-li-i-e
9ʹ  [i]-e-še i-⸢ni⸣
10ʹ  [pi]-li a-gu-⸢bi⸣
11ʹ  [tú]-ú-ri-ni-⸢ni⸣
12ʹ  [^d]hal-di-še ^dIM-[še]
13ʹ  [^d]UTU-ni-še DINGIR^MEŠ-[še]
14ʹ  [ma]-a-ni ^dUTU-⸢ni⸣
15ʹ  [pi]-i-ni mì-[i]
16ʹ  ⸢ar⸣-hi ú-ru-li-⸢ia⸣-[ni]
17ʹ  [mì]-i i-na-i-[ni]
18ʹ  [mì]-i na-a-ra-[a]
19ʹ  [a]-ú-i-e ú-lu-[li-e]

Çeviri:
“^{(ön yüz 1ʹ)} [. . .] Tanrı Hal[di’nin aza]meti [ile] ^(3ʹ) (ben) İşpuini’nin oğlu [Mi]nua, ^(5ʹ) güçlü kral, büyük kral, Bia ülkelerinin kralı, ^(8ʹ) Tuşpa-Şehri’nin efendisiyim.
^{(arka yüz 1ʹ)} Minua şöy[le] der: Bu yazıtı [y]ok eden, ona [z]arar veren, ^(4ʹ) bu işleri başka birine yaptıran ve ^(9ʹ) ‘Bu kanalı ben kazdım’ diyen kişiyi, ^(11ʹ) Tanrı Haldi, Fırtına Tanrısı, ^(13ʹ) Güneş Tanrısı ve (bütün diğer) tanrılar, ^(14ʹ) onu güneşin altında yok etsin! . . .” (lanet formülünün geri kalanı çevrilememektedir)

Kaynaklar:
Lehmann-Haupt, C. F. 1928–1935. Corpus Inscriptionum Chaldicarum, Berlin-Leipzig (No. 51).
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 213–214, v. 3 s. 137, v. 5 ss. 129–130.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q006920).

CTU A 5-22 = CICh 51 = HchI 37+38 = UKN 61 = KUKN 78

Görseller:
C. F. Lehmann-Haupt, 1928–1935

Malazgirt (A 5-51)

Dikdörtgen biçimli köşe taşı, 1896 yılında V. Scheil tarafından Malazgirt’te bulunmuş ve kopyası alınmış, ancak daha sonra kaybolmuştur. 2010 yılında Hanifi Biber tarafından yapılan bir yüzey araştırması sırasında yeniden bulunmuş ve 2012 yılında Van Müzesi’ne taşınmıştır. Dokuz satırlık yazıt, taşın sol (48 cm genişliğinde) ve sağ (138 cm genişliğinde) yüzlerini kaplamaktadır; taşın bir susi tapınağının duvar örgüsüne açılı bir şekilde yerleştirilmiş olması gerektiği anlaşılmaktadır. Tam metin yedinci satırın ortasına kadar ulaşmakta, burada bir tekrar başlamaktadır; bu bölüm, günümüzde kayıp olan alttaki bir taş üzerinde devam etmiş olmalıdır. Taş 56 cm yüksekliğindedir. Van Müzesi’nde sergilenmektedir.

Transliterasyon:
1  ⸢^d⸣hal-di-i-ni-ni uš-ma-a-ši-i-ni ^dhal-di-e e-[ú-ri]-e
2  [^m]mì-i-nu-ú-a-še ^miš-pu-ú-i-ni-e-hi-i-ni-e-še
3  i-ni su-si-e ši-di-iš-tú-ú-ni É.GAL ši-di-iš-tú-ú-ni
4  ba-a-du-ú-si-i-e ^mmì-nu-a-ni ^miš-pu-ú-i-ni-e-hé
5  ⸢MAN⸣ tar-a-i-e MAN al-a-su-ú-i-ni-e MAN ^KURšú-ú-ra-a-ú-e
6  ⸢MAN⸣ ^KURbi-i-a-i-na-a-ú-e MAN e-ri-e-la-a-ú-e a-lu-si
7  ⸢^URU⸣ṭu-uš-pa-a pa-a-ta-ri ^dhal-di-i-ni-ni uš-ma-a-ši-ni
8  [^d]hal-di-i-e e-ú-ri-i-e ^mmì-i-nu-ú-a-še
9  [^miš]-pu-ú-i-ni-e-hi-ni-še i-ni su-si ši-di-iš-tú-ú-ni

Çeviri:
“⁽¹⁾ Tanrı Haldi’nin himayesinde, Efendisi Tanrı Haldi için, ⁽²⁾ İşpuini’nin oğlu Minua bu susi tapınağını inşa etti. (Ayrıca) bir kaleyi mükemmellikle inşa etti. ^(4b) (Ben) İşpuini’nin oğlu Minua, güçlü [k]ral, büyük kral, ülkelerin kralı, ⁽⁶⁾ Bia ülkelerinin [kr]alı, kralların kralı, Tuşpa-Şehri’nin efendisiyim. ^(7b) Tanrı Haldi’nin himayesinde, Efendisi Tanrı Haldi için, ⁽⁹⁾ [İş]puini’nin oğlu Minua bu susi tapınağını inşa etti.”

Kaynaklar:
Işık, K. 2019. “Urartian inscriptions at the Van Museum. A New Collection,” Over the Mountains and Far Away (Fs Salvini), ed. P. V. Avetisyan, R. Dan, Y. H. Grekyan, Oxford, ss. 296–303 (299).
Lehmann-Haupt, C. F. 1928–1935. Corpus Inscriptionum Chaldicarum, Berlin-Leipzig (No. 50–51).
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 236–237, v. 3 s. 154, v. 5 ss. 154–155.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q006949).

CTU A 5-51 = CICh 64–65 = HchI 47 = UKN 72 = KUKN 90

Görseller:
Bora Bilgin, 2024

Malazgirt (A 5-96)

Stel parçası, 1903 yılında Malazgirt kentindeki Surp Sarkis kilisesinin duvarına örülmüş halde bulunmuştur. O tarihten beri kayıptır.

Transliterasyon:
ön yüz
1  ^dhal-di-ni-ni
2  al-su-ši-ni ^mmì-nu-a-ni
3  ^miš-pu-ú-i-ni-hi
4  MAN DAN-NU MAN al-su-ni
5  […]

arka yüz
1  [… su-ú-i-du-li]-i-e […]
2  […] a-lu-še a-i-ni-e-[i …]
3  […] a-lu-še ú-li-[še]

Çeviri:
“^{(ön yüz 1)} Tanrı Haldi’nin azameti ile (ben) Minua, ⁽³⁾ İşpuini’nin oğlu, güçlü kral, büyük kral […].
^{(arka yüz 1)} [. . .  kovsun . . .], başka birini [. . .] herhangi biri [. . .] başka kimse [. . .]”

Kaynaklar:
Lehmann-Haupt, C. F. 1928–1935. Corpus Inscriptionum Chaldicarum, Berlin-Leipzig (No. 109).
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 s. 266, v. 5 ss. 182–183.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q006994).

CTU A 5-96 = CICh 109 = HchI 36 = UKN 125 = KUKN 145

Kızılbaşan (A 5-106?)

Bu bazalt stel parçası, A 8-46 ile birlikte Malazgirt’in merkezinde gerçekleştirilen bir inşaat çalışması sırasında bulunmuş ve Kızılbaşan (Selçuklu) mahallesindeki bir evin avlusuna taşınmıştır. Parça 63 cm yüksekliğinde, 68 cm genişliğinde ve 30 cm kalınlığındadır. Ağır biçimde tahrip olmuş sekiz satırlık yazıt, steli diken kişi olarak Kral Minua’nın adını vermektedir.

Transliterasyon (Işık ve Genç, 2023):
1  ^dhal-di-i-ni-ni
2  [u]š-ma-a-ši-i-ni
3  ^dhal-di-i-⸢e⸣
4  ⸢e⸣-ú-ri-i-[e]
5  [^m]mì-i-nu-ú-[a-še]
6  [^m]iš-pu-u-i-[ni-hi-ni-še]
7  [i]-ni ⸢pu⸣-[lu-si-i-e]
8  [k]u-⸢ú⸣-[gu-ni-i-e]

Çeviri (Işık ve Genç, 2023):
“⁽¹⁾ Tanrı Haldi’nin himayesi sayesinde, ⁽³⁾ Efendisi Tanrı Haldi için, İşpuini’nin oğlu Minua ⁽⁷⁾ bu steli dikti …”

Kaynaklar:
Işık, K. ve B. Genç. 2023. “New Urartian inscription from Malazgirt, Eastern Turkey, and the Localization of the City of Mezaiani,” JAOS 143, 195–205.

Görseller:
K. Işık ve B. Genç, 2023

Kızılbaşan (A 8-46?)

Bu bazalt stel parçası, A 5-106 ile birlikte Malazgirt’in merkezinde gerçekleştirilen bir inşaat çalışması sırasında bulunmuş ve Kızılbaşan (Selçuklu) mahallesindeki bir evin bahçesine taşınmıştır. Parça, yuvarlak tepeli bir stelin üst bölümüne aittir ve 124 cm yüksekliğinde, 68 cm genişliğinde ve 35 cm kalınlığındadır. Yüzeyi kısmen aşınmıştır. Bir yüzüne Argişti I’in tarımsal faaliyetlerinden söz eden 20 satırlık bir yazıt işlenmiştir. Bu, Malazgirt bölgesinde bulunan ve Minua’dan başka bir krala ait olan tek steldir.

Çeviri (Işık ve Genç, 2023):
“⁽¹⁾ Efendisi Tanrı Haldi için, Minua’nın oğlu Argişti bu steli dikti. ⁽⁵⁾ Tanrı Haldi’nin azameti ile ⁽⁶⁾ (ben) Minua’nın oğlu Argişti, güçlü kral, büyük kral, Bia ülkelerinin kralı, Tuşpa-Şehri’nin efendisiyim. ⁽¹¹⁾ Minua’nın oğlu Argişti bu bağı dikti ve bir meyve bahçesi dikti; ⁽¹⁵⁾ Adı ‘Argişti’nin Bağı’dır. ⁽¹⁷⁾ Toprak terk edilmişti. ⁽¹⁹⁾ (Bunları) Minua’nın oğlu Argişti dikti.”

Kaynaklar:
Işık, K. ve B. Genç. 2023. “New Urartian inscription from Malazgirt, Eastern Turkey, and the Localization of the City of Mezaiani,” JAOS 143, 195–205.

Görseller:
K. Işık ve B. Genç, 2023