Urartu kalesi, Mazgirt ilçe merkezinin yaklaşık 5 km doğusunda bulunan Kale köyünün kuzeyinde yer almaktadır. Burası bir Urartu eyalet merkezi olarak hizmet verecek kadar büyük bir yerleşim değildir. Buna karşın, kayalık kalenin çevresindeki iskân alanı, yalnızca bir ileri karakol veya sınır kalesi olamayacak kadar geniştir. Bu özellikleriyle Kaleköy’ün bir aşiret merkezi olduğu düşünülmektedir. Kale, doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 200 metre uzunluğundaki bir kaya kütlesinin üzerinde yer almaktadır. Kayanın güneye bakan yüzünde, kapı girişinde bir Urartu yazıtı (A 12-6) bulunan iki odalı bir kaya mezarı bulunmaktadır. Mezar odalarının işçiliği, çok daha küçük ölçekte olmakla birlikte, Van Kalesi’ndeki kraliyet mezarlarının işçiliğine benzemektedir. Girişin sağında, kayaya oyulmuş bir kapıdan geçilerek ulaşılan bir kuyu tespit edilmiştir. Bu kuyunun işlevi hâlen tartışmalıdır. Palu and Kayalıdere’deki kaya mezarlarının içinde bulunan kuyularla aynı amaçla kullanılmış olabilir. Ancak bu örneklerden farklı olarak söz konusu kuyu mezarın dışında yer almaktadır.
Bu mezarın yaklaşık on metre sağında, içinde yine bir kuyu bulunan başka bir kaya oyma oda (tek odalı bir mezar veya kaya oyma mekân) bulunmaktadır. Araştırmacılar, bu tek odalı yapının işlevi konusunda hemfikir değildir. Diğer kuyulu mezarlardan farklı olarak buradaki kuyu, odanın tam merkezinde yer almakta ve açıklığı taban alanının büyük bir bölümünü kaplamaktadır.
Tepenin üst kısmında, ana kayanın düzeltilmesiyle oluşturulmuş bir platform ve bunun önündeki iki niş, alanın törensel bir kült alanı olarak işlev gördüğünü düşündürmektedir.
Kaleköy’e ilişkin bilimsel yayınlardaki atıflar 19. yüzyılın ortalarına kadar uzansa da bunlar genellikle iki odalı mezar ve yazıtı üzerinde yoğunlaşmıştır. Kaleköy’de henüz hiçbir kazı gerçekleştirilmemiştir.
Kaynaklar:
Çevik, N. 2000. Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Danışmaz, H. 2018. Arkeolojik Veriler Çerçevesinde Urartu Krallığı’nın Eyalet Sistemi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
Erdoğan, S. 2007. Tunceli-Mazgirt / Kaleköy Kalesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2007.
Erdoğan, S. 2023. “New Findings on Urartian Rock-Cut Tomb in Mazgirt/Kaleköy Fortress,” Systemizing the Past, ed. Y. Grekyan ve A. Bobokhyan, Oxford, 116–126.
Schäfer, H. P. 1977. “Die Inschrift Rusa II. Argištehinis in Mazgirt-Kaleköy (UKN 279 = HChl 127),” Studi Micenei ed Egeo-Anatolici 18, 249–268.
Görseller:
N. Çevik, 2000
H. Danışmaz, 2018
S. Erdoğan, 2023
Ertuğrul Anıl, 2024
Bora Bilgin, 2024
Tayfun Bilgin, 2024