Bastam Kalesi, başkent Tuşpa’nın yaklaşık 150 km doğusunda ve günümüzde İran’daki Hoy kentinin 50 km kuzeyinde kurulmuş bir Urartu yerleşimidir. Büyük Urartu kale yerleşimleri arasında en doğuda bulunan Bastam, Tuşpa/Van Kalesi’nden sonra ikinci en büyük Urartu kale yerleşimidir. Urartu’nun son büyük hükümdarı Kral II. Rusa tarafından MÖ 7. yüzyılın ilk yarısında kurulan beş büyük kaleden biridir. II. Rusa’nın diğer kaleleri Karmir Blur, Ayanis, Toprakkale ve Kef Kalesi‘dir.
Diğer birçok Urartu kalesinin aksine Bastam, Urartuların bölgeye gelişinden önce de iskân edilmiş olan bir tepe üzerine inşa edilmiştir; alandaki en erken yerleşim izleri MÖ 3. binyıla kadar uzanmaktadır.
Bastam’ın 3 km kuzeyinde bulunan bir yazıta (A 12-7) göre kentin adı Rusai.URU.TUR (Rusa’nın Küçük Kenti) idi. Bu yazıt, kentin varlığını daha 20. yüzyılın başlarında ortaya koymuş olsa da kentin kesin konumu ilk kez 1969 yılında W. Kleiss tarafından belirlenmiştir. Bunun ardından 1969–1978 yılları arasında W. Kleiss ve E. S. Kroll’un yönetiminde sistematik kazılar gerçekleştirilmiştir.
Bölge, MÖ 9. yüzyıldan itibaren Urartu egemenliği altındaydı ve bu dönemde burada daha küçük bir kale bulunuyordu. Kral II. Rusa, bu eski yapıyı yıktırarak yerine çok daha büyük ve görkemli bir kale inşa ettirmiştir. Bastam, Aqchai (Akçay) Nehri tarafından sulanan verimli Qarahziyaaddin Ovası’nın batı ucunda yer alıyordu. Kale, kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanan 1,6 km uzunluğundaki bir sırt üzerinde kurulmuştur. Sırtın güneybatı yamacı dik ve sarp olduğundan yerleşim, kuzeydoğu yamaçları boyunca gelişmiştir. Hem kale hem de aşağı kent, kulelerle güçlendirilmiş surlarla çevrelenmiştir.
Uzun kayalık sırtın güneydoğu ucunda, kazılan yapıların bir saray kompleksine ait olduğu düşünülen üst kale yer alır. Daha alçak kotta bulunan ve orta kale olarak adlandırılan bir terasta, pithoslarla (büyük depolama küpleri) doldurulmuş geniş depolama alanları ortaya çıkarılmıştır. Çok sayıdaki yanmış hayvan kemiğinin varlığı, bu depoların kışlık et stoklarının muhafazasında kullanıldığını düşündürmektedir. Ayrıca, kraliyet ailesi üyeleri ile üst düzey görevlilere ait mühürleri taşıyan yaklaşık 1500 kil bulladan (mühür baskısı) oluşan bir grup da ele geçirilmiştir. Alanda bulunan anıtsal yazıtlar (örneğin A 12-5), orta kalede tanrı Haldi’ye adanmış bir tapınağın da inşa edildiğini göstermektedir.
Araştırmacılar aşağı kentte kışlalar, ahırlar, bir değirmen, bir fırın ve daha küçük depolama yapıları gibi çeşitli yapılar tespit etmiştir. Küçük buluntular arasında, Urartu kentlerinde görece nadir rastlanan çivi yazılı tabletler de bulunmaktadır; bunların bazıları kraliyet yazışmalarını içermektedir.
Arkeolojik kanıtlar, Bastam’ın büyük bir yangın sonucunda yıkıldığını göstermektedir. İnsan kalıntılarının bulunmaması, alanın bir kuşatmanın ardından terk edildiğini ve daha sonra yağmalanarak yakıldığını düşündürmektedir. Yıkımın sorumluları konusunda araştırmacılar arasında görüş ayrılığı bulunmaktadır: bazıları bunu İskit akınlarına bağlarken, diğerleri Medleri işaret etmektedir. Kale, Orta Çağ boyunca kısmen yeniden kullanılmıştır.
Kaynaklar:
Kleiss, W. (ed.) 1979. Bastam I – Ausgrabungen in den Urartäischen Anlagen 1972-1975, Teheraner Forschungen 4, Berlin.
Kleiss, W. (ed.) 1988. Bastam II – Ausgrabungen in den Urartäischen Anlagen 1977-1978, Teheraner Forschungen 5, Berlin.
Kroll, S. 2011. “İran’daki Urartu Şehirleri / Urartian Cities in Iran,” Urartu: Doğu’da Değişim / Transformation in the East, ed. K. Köroğlu ve E. Konyar, İstanbul, 150–169.
Kroll, S. 2022. http://www.biainili-urartu.de/ (Açık erişimli web sitesi).
Zimansky, P. 2021. “Bastam,” Archaeology and History of Urartu (Biainili), ed. G. R. Tsetskhladze, Colloquia Antiqua 28, Leuven, 481–495.
Görseller:
iDAI Arachne ID: 6808472
W. Kleiss, 1979, 1988
Fabienkhan, 2008
S. Kroll, 2011
P. Zimansky, 2021
S. Kroll (biainili-urartu.de), 2022