Ayanis, Urartu başkenti Tuşpa’nın yaklaşık 38 kilometre kuzeyinde, Van Gölü kıyısındaki bir tepenin üzerine inşa edilmiş bir kale yerleşimidir. Tuşpa’yı Van Gölü’nün kuzey kıyısına bağlayan güzergâh üzerinde yer almaktadır. Kale, Urartu Kralı Argişti II’nin oğlu Rusa II tarafından, başkenti kuzeyden gelebilecek olası saldırılara karşı korumak amacıyla yaptırılan savunma yapılarından biridir.
Alanda bulunan yazıtlar ve arkeolojik araştırmalar, kalenin inşasından önce bu tepede herhangi bir yerleşim bulunmadığını doğrulamaktadır. Kale ve çevresindeki aşağı kent, MÖ 7. yüzyılın ilk çeyreğinin sonunda, muhtemelen MÖ 673/2 civarında kurulmuştur. Alanda keşfedilen yazıtlar, gölün karşısında yükselen görkemli Süphan Dağı’na bakan kalenin “Rusahinili Eiduru-kai” adını taşıdığını göstermektedir. Bu ad, “Süphan Dağı’nın Karşısındaki Rusa Kenti” anlamına gelmektedir.
Ayanis Kalesi’nin kullanım süresi görece kısadır. MÖ 7. yüzyılın ortalarında, muhtemelen MÖ 653/50 civarında, yıkıcı bir depremi izleyen yangının kalenin çökmesine ve terk edilmesine yol açtığı düşünülmektedir. Bununla birlikte, yıkıntıların altında gömülü kalan yapılar ve eserler dikkat çekici ölçüde iyi korunmuş ve Urartu tarihinin, mimarisinin ve kültürünün anlaşılmasına önemli katkı sağlamıştır.
Ayanis’teki kazılar ilk olarak 1989 yılında K. Çilingiroğlu tarafından başlatılmış, 2013 yılından bu yana ise M. Işıklı başkanlığında kesintisiz olarak sürdürülmüştür. Kazılarda ortaya çıkarılan yapılar arasında, Haldi’ye adanmış bir tapınağı da içeren tapınak kompleksi; sur duvarları, konut yapıları ve depolama tesisleri öne çıkmaktadır.
Tapınak Kompleksi
Tepenin en yüksek noktasına inşa edilmiş olan tapınak kompleksi, dört ayrı mimari birimden oluşmaktadır: “Tapınak Avlusu”, “Haldi Tapınağı”, “Podyumlu Salon” ve “Doğu Sütunlu Salonu”. 30 × 30 metre ölçülerindeki tapınak avlusu, kerpiç duvarlarla çevrilidir ve dört tarafında, muhtemelen bir zamanlar asma katı destekleyen on iki büyük paye bulunmaktadır. Avlunun doğu duvarına bitişik olan ana tapınak (susi), Haldi Tapınağı olarak tanımlanmış olup 12,75 × 12,75 metre ölçülerindedir. Günümüze kadar bilinen Urartu tapınakları arasında en iyi korunmuş örnektir. Bazalt taş bloklarla inşa edilmiş tapınağın dış duvarlarında ve giriş kapısının iki yanında 16 metre uzunluğunda bir yazıt yer almaktadır (bkz. A 12-1). Andezit taşlarından yapılmış iç duvarlar, intaglio tekniğiyle oyulmuş mitolojik figürlerle süslenmiştir. Zemin, kaymaktaşı (su mermeri) levhalarla döşenmiştir. Doğu duvarının önünde, giriş kapısının tam karşısında, yine kaymaktaşından yapılmış ve motiflerle süslenmiş bir platform bulunmaktadır.
Avlunun doğu duvarının kuzeyinde yer alan bir geçit, doğu duvarının arkasında inşa edilmiş, 8 × 22 metre ölçülerindeki başka bir salona açılmaktadır. Tapınağın içindekine benzer şekilde kaymaktaşından yapılmış ve mitolojik figürlerle süslenmiş bir podyumun bulunması nedeniyle bu salon “Podyumlu Salon” olarak adlandırılmaktadır. Bu salonun güney duvarının arkasında, 7,5 × 4,5 metre ölçülerinde, yine kaymaktaşıyla döşenmiş daha küçük bir oda bulunmaktadır.
Podyumlu Salon’un doğu duvarında bulunan bir kapı/geçidin karşısında, başka bir payeli yapı tespit edilmiştir. Tapınak avlusundakilere benzer on dört büyük paye tarafından desteklenen bu yapıda, tapınak kompleksiyle bağlantılı olduğu düşünülen depolama alanları bulunmaktadır.
Kaynaklar:
Aras, O. ve S. Köse. 2021. “Ayanis’te Urartulu Tanrıların Kutsal Alanları: Tapınak Kompleksi,” Tanrı Eiduru’nun Gölgesinde bir Urartu Kenti Ayanis, ed. M. Işıklı ve A. A. Aras, İstanbul, 79–106.
Çifçi, A. 2021. “The Economy of the Urartian Kingdom,” Archaeology and History of Urartu (Biainili), ed. G. R. Tsetskhladze, Colloquia Antiqua 28, Leuven, 111–144.
Çilingiroğlu, A. 2003. “Recent Excavations at the Urartian Fortress of Ayanis,” Archaeology in the Borderlands:Investigations in Caucasia and Beyond, ed. A. T. Smith ve K. S. Rubinson, Los Angeles, 197–210.
Çilingiroğlu, A. 2011. “Ayanis: An Iron Age Site in the East,” The Oxford Handbook of Ancient Anatolia 10,000-323 B.C.E., ed. S. R. Steadman ve G. McMahon, Oxford, 1055–1068.
Çilingiroğlu, A. 2011. “Ayanis Kalesi,” Urartu: Doğu’da Değişim / Transformation in the East, ed. K. Köroğlu ve E. Konyar, İstanbul, 338–361.
Çilingiroğlu, A. ve M. Işıklı. 2014. “25. Yılında Ayanis Kalesi Kazıları-Dün, Bugün ve Gelecek,” Anadolu’nun Zirvesinde Türk Arkeolojisinin 40. Yılı., ed. H. Kasapoğlu ve M. A. Yılmaz, Ankara, 309–323.
Çilingiroğlu, A. 2019. “Ayanis Fortress: Only a Military Fortress or More?” Over the Mountains and Far Away (Fs M. Salvini), ed. P. V. Avetisyan, R. Dan, Y. H. Grekyan, Oxford, 120–133.
Çilingiroğlu, A. ve A. Batmaz. 2021. “Fortress of Ayanis (1989-2013),” Archaeology and History of Urartu (Biainili), ed. G. R. Tsetskhladze, Colloquia Antiqua 28, Leuven, 457–480.
Işıklı, M. ve H. Ocak. 2021. “Tanrı Eiduru’nun Gözettiği Kent: Ayanis,” Tanrı Eiduru’nun Gölgesinde bir Urartu Kenti Ayanis, ed. M. Işıklı ve A. A. Aras, İstanbul, 43–54.
Işıklı, M. ve V. Sezer. 2022. “30. Yılına Doğru Ayanis Kazıları ve Urartu Arkeolojisi,” XVIII. Türk Tarih Kongresi Türk Tarih Kurumu Yayınları, 263–294.
Köse, S. 2021. “Ayanis Kale/Kentinin Sanal Ortamda Üç Boyutlu Yapılandırılması,” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, 2021.
Salvini, M. 2014. “The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE),” Melammu : The Ancient World in an Age of Globalization, ed. M. J. Geller, Berlin, 299–328.
Görseller:
Ayanis Kazı Arşivi
A. Çilingiroğlu, 2003, 2011, 2019
M. Salvini, 2014
Aktüel Arkeoloji, 2020
A. Çifçi, 2021
O. Aras ve S. Köse, 2021
S. Köse, 2021
Arkeoloji ve Sanat, 2024
Bora Bilgin, 2024