Urartu Krallığı’nın kuzeybatı sınırında, günümüzdeki Erzincan şehir merkezinin yaklaşık 15 km doğusunda yer alan bir kale yerleşimidir. Altıntepe Kalesi, Erzincan Ovası’nı kuzeyden sınırlayan dağ sıralarının güney eteklerinde, 60 metre yüksekliğindeki volkanik bir tepenin üzerine kurulmuştur.
Altıntepe, Urartu eserlerinin gün yüzüne çıkarıldığı 1938 yılında bir yol yapım projesi sırasında tesadüfen keşfedilmiştir. İlk resmî kazılar, 1959-1966 yılları arasında Tahsin Özgüç tarafından gerçekleştirilmiştir. Kazıların ikinci aşaması ise 2003 yılında Mehmet Karaosmanoğlu yönetiminde başlamıştır.
Tepe, Tunç Çağı’ndan Bizans dönemine kadar aralıklarla yerleşim görmüş olsa da kitabelerin bulunmaması, Urartu yerleşiminin özgün adını veya kim tarafından kurulduğunu belirlemeyi güçleştirmektedir. Özgüç, bir mezarda bulunan iki ayrı bronz parça üzerindeki “Argişti” ve “Rusahinili” sözcüklerine dayanarak kentin Argişti’nin oğlu Rusa II’nin hükümdarlığı sırasında kurulduğunu öne sürmüştür. Özgüç ayrıca Urartu dönemine ait yapıları MÖ 8. ve 7. yüzyıllara tarihlenen iki ayrı tabaka olarak sınıflandırmıştır.
Tepenin zirvesindeki kale yaklaşık 200 metrelik bir alanı kaplamaktadır. Alana daha sonra inşa edilen Bizans surları, özgün Urartu tahkimatlarına ve giriş kapısına zarar vermiştir. Urartu kökenli olduğu belirlenen tapınak ve saray kompleksleri ile depolama tesislerinin yanı sıra, 44 × 25 metre ölçülerinde büyük bir sütunlu salon da keşfedilmiştir. Pers mimarisinde bulunan yapılara benzeyen bu yapı, “apadana” olarak adlandırılmıştır. Yapının inşa tarihi tartışmalıdır: Özgüç yapıyı Urartu döneminin erken evresine tarihlerken, Karaosmanoğlu yapının daha geç bir tarihte, Urartu döneminin sonlarında genişletilmiş biçimde inşa edildiğini öne sürmüştür. Buna karşılık araştırmacı Geoffrey Summers, yapıyı Ahamenişler dönemine tarihlendirmektedir.
Alanının en iyi korunmuş özelliklerinden biri, tepenin güney yamacının altındaki bir teras üzerine inşa edilmiş açık hava kutsal alanıdır. Bu kutsal alan, yan yana yerleştirilmiş dört stelden ve bunların önünde bulunan dairesel bir altardan oluşmaktadır. Alanın, yakındaki mezarlıklarla bağlantılı bir kült alanının parçası olduğuna inanılmaktadır.
Kutsal alanın yakınındaki mezarlıkta üç yeraltı mezarı keşfedilmiştir. Bunlardan ikisi 1938 ve 1956 yıllarında tesadüfen bulunmuş; her ikisi de kısmen tahrip edilmiş ve yağmalanmıştır. Üçüncü mezar ise Özgüç’ün 1959 yılındaki kazıları sırasında sağlam hâlde ortaya çıkarılmıştır. Üç odalı bu mezar, yalnızca içerdiği değerli eserler açısından değil, aynı zamanda daha önce hiçbir Urartu mezarında görülmemiş iki taş lahitin varlığı nedeniyle de özellikle dikkat çekicidir.
Kaynaklar:
Danışmaz, H. 2018. Arkeolojik Veriler Çerçevesinde Urartu Krallığı’nın Eyalet Sistemi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2018.
Karaosmanoğlu, M. 2011. “Erzincan Altıntepe Kalesi,” Urartu: Doğuda Değişim – Transformation in The East, ed. K. Köroğlu ve E. Konyar, İstanbul, 364–371.
Karaosmanoğlu, M. 2021. “Erzincan/Altıntepe,” Archaeology and History of Urartu (Biainili), ed. G. R. Tsetskhladze, Colloquia Antiqua 28, Leuven, 114–211.
Karaosmanoğlu, M. ve H. Korucu. 2015. “Erzincan Altıntepe Kalesi,” Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 35, 36-59.
Kuşu, S. 2015. Altıntepe Urartu Yapılarının Sanal Ortamda Üç Boyutlu Görselleştirilmesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Özdoğan, M. E. 2014. “Iron Age Chronology Issues of Altıntepe and the Kingdom of Diauehi,” Urartians: A Civilization in the Eastern Anatolia, ed. A. Çilingiroğlu et al., 87–103.
Özgüç, T. 1961. “Altıntepe Kazıları / Excavations at Altıntepe,” Belleten 25/98, 253–290.
Özgüç, T. 1966. Altıntepe – Mimarlık Anıtları ve Duvar Resimleri / Archhitectural Monuments and Wall Paintings, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Özgüç, T. 1969. Altıntepe II – Mezarlar, Depo Binası ve Fildişi Eserler / Tombs, Storehouse and Ivories, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Summers, G. D. 1993. “Archaeological Evidence for the Achaemenid Period in Eastern Turkey,” Anatolian Studies 43, 85–108.
Görseller:
T. Özgüç, 1961
T. Özgüç, 1969
M. Karaosmanoğlu ve H. Korucu, 2015
S. Kuşu, 2015
Arkeoloji Haber, 2016
H. Danışmaz, 2018
Arkeoloji ve Sanat, 2021
M. Karaosmanoğlu, 2021
Bora Bilgin, 2024