Kef Kalesi, Van Gölü’nün kuzey kıyısında, Adilcevaz ilçesinin arkasında yer alan 2.200 metre yüksekliğindeki bir tepe üzerine kurulmuştur. Urartular tarafından kutsal kabul edilen Süphan Dağı’nın güneybatı yamaçlarında yer alır. Kale, göl kıyısından yaklaşık 550 metre yukarıda bulunmakta ve Van Gölü ile Adilcevaz Ovası’na hâkim bir konumda yükselmektedir. Urartu Kralı Rusa II (MÖ 685-645) tarafından inşa edilen kale yerleşimlerinden biridir.
Göl kıyısına yakın bir konumda inşa edilmiş Orta Çağ’a ait Adilcevaz Kalesi’nde bulunan iki yazıtlı taş bloğun, Kef Kalesi’nden getirilerek yeniden kullanıldığı düşünülmektedir. Açıkça bir tapınağa ait olduğu anlaşılan yazıt (A 12-4), kentten “Ziuquni Ülkesi’ndeki Haldi Kenti” (Ḫaldiei URU KUR Ziuquni) olarak söz etmektedir.
1956 yılında İngiliz araştırmacı C. Burney, Van Gölü çevresindeki Urartu kalelerini incelerken Kef Kalesi’nde ilk yüzey araştırmasını gerçekleştirmiştir. İlk resmî kazılar, 1964-1972 yılları arasında E. Bilgiç ve B. Öğün başkanlığında yürütülmüştür. Düzenli kazılar ise 2021 yılında yeniden başlamıştır.
Etrafını çevreleyen sarp arazi ile doğal olarak korunmakta olan kaleye ulaşım yalnızca kuzeyden mümkün olmaktadır. Aşağı yerleşim, güney tarafta teraslar hâlinde kurulmuştur. Hem kaleyi hem de aşağı yerleşimi çevreleyen sur duvarlarının kalıntıları bulunmaktadır. Kale içinde tespit edilen yapılar arasında çok odalı bir saray kompleksi ve yüzlerce pithosun (malların depolanmasında kullanılan büyük toprak kaplar) bulunduğu depolama odaları yer almaktadır. Henüz bir tapınak bulunamamış olsa da araştırmacılar, diğer benzer Urartu yerleşimlerinde olduğu gibi burada da bir tapınak bulunması gerektiğine inanmaktadır.
Kef Kalesi’ni benzersiz kılan özellik, Kral Rusa II’den önce Urartu mimarisinde görülmeyen bir üsluba sahip kabartmalı taş bloklardır. Burney, bu devşirme olarak kullanılmış blokları ilk olarak Adilcevaz Kalesi’nde keşfetmiştir. Yaklaşık 4 × 3,5 metre ölçülerindeki tek bir büyük bloktan kesilmiş olduğu anlaşılan altı ayrı parça, bir boğanın üzerinde duran insan figürünü (bir Urartu tanrısı?) göstermektedir. Bu parçaların Kef Kalesi’nden taşındığı düşünülmektedir.
Bilgiç ve Öğün tarafından gerçekleştirilen sonraki kazılarda, benzer tasarım ve yazıtlara sahip toplam dokuz oyma taş blok ortaya çıkarılmıştır (bkz. A 12-10). Her bir blok yaklaşık 1,4 metre genişliğinde ve 1,1 metre yüksekliğindedir. Dört yüzünün tamamı benzer kabartmalarla süslenmiş, bunların üzerinde ise dört yüzün etrafını dolaşan tek satırlık bir çivi yazısı yazıt yer almaktadır. Tüm bloklardaki motifler ve yazıtlar birbirine benzemektedir. Kabartmalarda, yüksek duvarları ve pencereleri bulunan tahkim edilmiş yapıların önünde, aslanların üzerinde duran kanatlı insan benzeri tanrılar (veya sembolik figürler) tasvir edilmiştir. Kalelerin surlarının üzerinde, gagalarında tavşan tutan kartallar gösterilmiştir. Yazıtlara göre bu bloklar, Argişti’nin oğlu Kral Rusa (Rusa II) tarafından inşa ettirilen “aşihusi” adlı bir yapıya aittir.
Aşihusi yapısının kesin işlevi hâlen tartışmalıdır; ancak dinî ritüeller veya törenlerle ilişkili olması muhtemeldir. Bazı araştırmacılar, saray kompleksi içindeki bazalt bloklarla yapılmış yedi büyük sütun kaidesine sahip geniş bir salonun aşihusi yapısı olduğunu ve kabartmalı blokların bir zamanlar bu sütun kaidelerinin üzerinde durduğunu düşünmektedir.
Kaynaklar:
Bilgiç, E. ve B. Öğün. 1964. “1964 Adilcevaz Kef Kalesi Kazıları / Excavations at Kef Kalesi Adilcevaz, 1964,” Anadolu 8, 65–124.
Burney, C. A. 1957. “Urartian Fortresses and Towns in the Van Region,” Anatolian Studies 7, 37–53.
Burney, C. A. ve G. R. J. Lawson. 1958. “Urartian Reliefs at Adilcevaz, on Lake Van, and a Rock Relief from the Karasu, near Birecik,” Anatolian Studies 8, 211–218.
Coşkun, İ., O. Varol, E. Polat. 2023. “Adilcevaz Kef Kalesi Kazısı: Yeni Bulgular ve Değerlendirmeler,” OANNES 5.1, 253–274.
Salvini, M. 2008. Corpus Dei Testi Urartei Volume I – Le Iscrizioni Su Pietra E Roccia, Roma.
Görseller:
C. A. Burney ve G. R. J. Lawson, 1958
H. Danışmaz, 2028
Bora Bilgin, 2024