Keşiş Gölü Çevresindeki Urartu Yazıtları

Keşiş Göl and Gövelek (A 14-1)

Uzun stel, farklı zamanlarda ve farklı yerlerde bulunan çok sayıda parçadan oluşmaktadır. Alt bölüm, 1891 yılında W. Belck tarafından Keşiş Gölü’nün (günümüzde Turna Gölü) batı kıyısına yakın, Erek Dağı’nın doğu yamacında, Van kentinden yaklaşık 30 km uzaklıkta, bir yarıntının yamacının ortalarında bulunmuştur. Bulunduğunda kare biçimli kaidesinin yanında yatmaktaydı. Bir kaya bloğundan oluşan kaide 4 ayak genişliğinde ve derinliğinde, 1,5 ayak kalınlığındaydı. Stel parçası daha sonra Almanya’ya götürülmüştür. Bu alt parça 161,5 cm yüksekliğinde, 76,5 cm genişliğinde ve 36 cm kalınlığındadır ve Berlin’deki Vorderasiatisches Museum’da bulunmaktadır. Stelin üst bölümü ise 2002 yılında Van’ın 27 km doğusunda ve Keşiş Gölü’nün yaklaşık 7 km kuzeyinde bulunan Gövelek köyünde keşfedilen iki parçadan oluşmaktadır. Üst parça 133,5 cm yüksekliğinde, 76 cm genişliğinde ve 36,5 cm kalınlığındadır. Daha küçük olan, kabaca üçgen biçimindeki alt parçanın maksimum yüksekliği 65 cm, maksimum genişliği 66 cm, kalınlığı ise 36 cm’dir. Bu parçalar Van Müzesi envanterine kayıtlıdır. Kaidesiyle birlikte stel 4 metreden daha yüksek bir uzunluğa ulaşmaktadır. Ön yüzünün tamamı, arka yüzünün ise yarısına kadar olan bölümü yazıtlıdır; bunu, yazıtın tamamlanmadan bırakıldığını gösteren ayraçlarla birbirinden ayrılmış birkaç boş satır izlemektedir.

Yazıtın yazarı olarak “Erimena oğlu Rusa” adını veren üst bölümün bulunmasıyla, bu kralın II. Sarduri’nin oğlu II. Rusa veya Sarduri’nin oğlu I. Rusa değil, III. Rusa olduğu anlaşılmıştır. Metin, Keşiş Gölü’nün bu kral tarafından, görünüşe göre havzanın kuzey ve batı taraflarında inşa edilen iki baraj aracılığıyla oluşturulduğunu ortaya koymaktadır. Bu barajlar, havzayı boşaltan dereler üzerinde hâlâ işlevlerini sürdürmektedir. Stelin kaidesinin bulunduğu yer muhtemelen özgün konumu değildir; stel barajlardan birinin yakınında dikilmiş olabilir. Yakındaki Savacık’ta bulunan ve aynı krala ait olan başka bir stel (A 14-2), bu metnin küçük farklılıklar içeren, büyük ölçüde aynı bir kopyasını barındırmaktadır.

Transliterasyon:
ön yüz
1  dhal-di-ni-ni al-su-i-ši-ni
2  EN-si-ni-ni iš-te-di mru-sa-ni
3  me-ri-me-na-hi dhal-di-e-i LÚARAD
4  dhal-di-ni-ni uš-ma-ši-ni EN-si-ni-ni
5  a-lu-uš-me šú-i-ni e-si-i-ni mu-ṣi
6  ú-e-še-la-a-še ú-e-ši-i-gi
7  a-lu-uš-me ṭu-bar-du-ni ú-bar-du-gi
8  a-lu-uš-me MAN-tú-hi DAN-NU a-ru-ni
9  na-ha-di MAN-tú-hi-ni-na GIŠGU.ZA te-ru-me
10  GIŠ MAN-tú-hi-ni-i šú-gu-ki uš-ha-nu-me
11  ú-e-še-la-še mu-ṣi a-lu-ka-a
12  ú-e-ši-ia-ú-li KÚR KUR.KURMEŠ
13  uš-ha-nu-me dhal-di-i-še EN-še
14  hu-ṭu-tú-hi gu-nu-še e-ʾa ip-šú-še
15  šú-i-ni-i ú-ri-ni-i dhal-di-ni-ni
16  ba-ú-ši-i-ni KÚR ú-ri-e
17  a-ú-e-i-ṭi5-ni ši-ú-bi
18  mru-sa-še me-ri-me-na-hi-ni-še
19  a-li KURqi-il-ba-ni-ka-i KITIM
20  qu-ul-di-ni ma-nu ú-i gi-e-⸢i⸣
21  [ab-si-e-i GIŠÚ.ŠE GIŠGEŠTIN iš-ti-ni]
22  ma-nu-⸢ri⸣ [ú-i PA5 iš-ti-ni]
23  a-ga-ú-ri šú-ki [dhal-di-še]
24  i-zi-ú-ni i-e-⸢še⸣ [za-du-bi]
25  DAN-NUMEŠ ar-ni-ú-[ši-ni-li]
26  iš-ti-ni mru-sa-še a-li a-[ga-a?-x-x]
27  KURú-ra-i-di LÚa-bu-⸢ul⸣-[ši?-x-x]
28  ú-ru-bi i-ni ṣu-i-ni-i e-⸢si⸣ [gu-ni?]
29  [šú]-li ma-nu-še ú-i gi-i ab-⸢si⸣-[e-i]
30  ⸢Ú⸣.ŠE iš-ti-ni ma-nu-ri pu-la-⸢ú⸣-[e]
31  ⸢i⸣-ṣi-na-ú-e a-ri-bu-ta-⸢i⸣ [KASKAL]
32  ⸢iš⸣-ti-ni ma-nu ú-i PA5 a-ga-⸢ú⸣-[ri]
33  ⸢ú⸣-i ta-ar-ma-ni iš-ti-ni ⸢ma⸣-[nu-ri]
34  [a?]-ri ú-e-⸢li-du⸣-[ú-li] ⸢KUR⸣ba-ba-ni-⸢li⸣
35  ⸢DAN⸣-NUMEŠ ú-ra-tar-bi AMEŠ iš-ti-⸢ni⸣
36  ⸢pu⸣-la-⸢ú⸣-e e-ʾa i-ṣi-na-a-ú-[e]
37  ⸢te⸣-ru-bi ti-ni mru-sa-a-i ṣu-⸢e⸣
38  ⸢a⸣-gu-bi PA5 iš-ti-ni-ni mru-sa-hi-na-[di]
39  ⸢i⸣-ku-ka-hi-ni KITIM a-li qu-ul-di-[ni]
40  ⸢ma⸣-nu KURbi-a-i-na-še BAL-te e-⸢ʾa⸣
41  [KUR].KÚRMEŠ-še gu-ni šú-li ma-nu mru-sa-⸢še⸣
42  [a]-li i-ú mru-sa-hi-i-ni-⸢li⸣
43  ⸢ši⸣-du-ú-li i-ú i-ni ṣu-e ta-nu-[bi]
44  [pa]-ru-bi LÚDUMU-še URUṭu-uš-pa-i-ni-⸢i⸣
45  ⸢ú⸣-ru-lu-ni i-si-i KI⸢TIM⸣
46  [m]ru-sa-hi-na-ka-i e-ʾa i-nu-⸢si⸣
47  ⸢ṣu⸣-i-ni-i e-si gu-ni qu-ul-di-⸢ni⸣
48  [šú]-li ma-nu LÚDUMUMEŠ-ni-še a-lu-[še]
49  ⸢ú⸣-ru-lu-ni šú-i-ni-i LÚDUMU-⸢ni?⸣
50  ⸢qu⸣-ra-di-ri URUDU du-di-e te-ra-⸢gi⸣
51  [m]⸢ru⸣-sa-še a-li te-ru-bi i-ku-ka-hi-⸢ni⸣
52  ⸢KITIM⸣ GIŠGEŠTIN GIŠTIR GÁN Ú.ŠE DAN-[NU]
53  ⸢ar⸣-ni-ú-ši-ni-li iš-ti-⸢ni⸣
54  [za]-⸢du⸣-ú-li i-na-ni ṣu-⸢e⸣
55  [m]⸢ru⸣-sa-hi-na-ú-e hu-ri-iš-[hi]
56  [ma]-ni-ni mì-i ab-si-i ⸢ba⸣-ú-še bi-⸢di⸣
57  [ma]-nu-ni a-ú-di mru-sa-hi-na-⸢ú⸣-[e]
58  [a?]-⸢lu?⸣-la-ni-ni a-la-ṣi mu-ši-ti-na-[ni?]
59  [A]MEŠ ṣu-i-ni-ni ši-e-di-ú-[li?]
60  [i]-ka-ṣi-ia-ni mu-ši-ti-na-⸢ni?⸣
61  [A]⸢MEŠ⸣ ÍDa-la-i-ni-ni ši-e-du-li-[e]
62  [m]⸢ru⸣-sa-hi-na-i-di a-li A⸢MEŠ⸣
63  [ÍD]a-la-i-ni-i URUṭu-uš-pa-ni-[e]
64  [a]-⸢ra⸣-gi ul-hu-li-ni a-li A⸢MEŠ⸣
65  [m]⸢ru⸣-sa-hi-na-ú-e ip-šá-du-li-⸢e⸣
66  [a]-⸢lu⸣-la-ti-ni a-li-pi a-bi-li-ú-[x]

arka yüz
1  a-ú-i-e LUGAL-še a-li-i-e
2  ul-hu-li-ni mru-sa-še a-li gu-ni
3  ṭè-el-zu-še te-ru-bi a-še AMEŠ
4  ṣu-i-ni-ni ni-ki-du-li UDU.MÁŠ.TUR
5  dhal-di-e ni-ip-si-du-li-ni GU4 5 UDU
6  dhal-di-e ŠUM UDU ŠE UDU dIM UDU ŠE ⸢UDU⸣
7  dUTU UDU ŠE UDU dʾa-ru-ba-⸢ni⸣-[e]
8  UDU ŠE UDU DINGIRMEŠ UDU ŠE UDU d⸢NIN⸣
9  GU4 mru-sa-i-ni-e DINGIR-gi
10  GU4.ÁB mru-sa-i-ni-e dNIN
11  GU4.ÁB da-ni-qu-gi 3 UDU DINGIRMEŠ
12  ṣu-i-ni-ni UDU ŠE UDU daš-šur UDU ŠE UDU
13  dna-la-i-ni-e UDU ŠE UDU dqu-e-⸢ra⸣
14  GU4 UDU dú-ra ⸢3⸣ UDU KURba-ba-na-ú-e
15  at-qa-na-na-ú-e i-ni-ni ŠUM-ṣi
16  a-še AMEŠ ni-ki-du-li a-še AMEŠ
17  e-ši-a-ṣi-ú-li UDU ŠE UDU dhal-di-e
18  UDU dIM UDU dUTU UDU dʾa-ru-ba-ni-e
19  UDU DINGIRMEŠ UDU dNIN UDU mru-sa-i-ni-e
20  DINGIR-gi UDU mru-sa-i-ni-e dNIN
21  [UDU da-ni-qu-gi 3 UDU DINGIR]⸢MEŠ ṣu-ni-ni⸣
22  [UDU daš-šur UDU] dna-la-ni-e
23  [UDU dqu]-⸢e⸣-ra UDU dú-ra
24  [UDU KURba]-⸢ba⸣-na-ú-e at-qa-na-na-ú-e
25  [x x x] x mru-sa-hi-na-i-di
26  [x-x]-x-ni dhal-di-ni-ni uš-ma-ši-⸢ni⸣
27  [mru]-⸢sa⸣-ni me-ri!-me-na-hi MAN DAN-⸢NU⸣
28  [MAN KURbi]-⸢a⸣-i-na-ú-e a-lu-ki-ka-i
29  [d]⸢hal⸣-di-še DINGIRMEŠ-še ṭu-bar!-du-ni-⸢ni⸣
30  [ú]-⸢bar!⸣-du-i-te a-lu-ki e-⸢ʾa⸣

Çeviri:
“(ön yüz 1) Efendim Tanrı Haldi’nin azameti ile ben, Tanrı Haldi’nin hizmetkârı, Erimena oğlu Rusa’yım. (4) Efendim Tanrı Haldi’nin himayesinde; (5) bütün yerler üzerindeki(?) gücü(?) bana sadakatle veren(?), (7) bana ṭubarduni bahşeden(?), (8) ve bana yüce krallığı veren (Tanrı Haldi sayesinde) kraliyet tahtına oturdum. Elime(?) kraliyet asasını(?) koydu. Düşman ülkelerini yönetmemi sağlayan gücü(?) bana sadakatle verdi. (13) Efendim Tanrı Haldi bana bütün topraklar üzerinde cesaret(?), savaşçılık ve hâkimiyet(?) verdi. (15b) Tanrı Haldi’nin buyruğuyla düşman ülkesinin aueiṭeni birliklerini(?) ele geçirdim. (18) Erimena oğlu Rusa şöyle der: Qilbani Dağı’nın önünde toprak ıssızdı; hiçbir şey, ne bir tahıl tarlası ne de bir bağ vardı. (22b) Burada bir kanal (bile) kazılmamıştı. Tanrı Haldi buyruğunu verdiğinde orada büyük işler başardım. (26b) Rusa şöyle der: abulši?-x-x adamı aga-x-x, Ura Dağı’na doğru. (28) Bu gölün yerini gördüm(?); [gerçekten] burası boştu; hiçbir şey yoktu. (29b) Bir tahıl tarlası bile yoktu; pulaue iṣinaue aributai. (31b) [Bir yol (bile) yoktu?]; kanal kazılmamıştı, bir çeşme (bile) yoktu. (34) Yüce dağların olduğu araziyi güvence altına aldım(?) ve oradaki pulaue ve iṣinaue’den sularını topladım(?). Ona ‘Rusa’nın Gölü’ adını verdim. (38) Buradan Rusahinili’ye bir kanal kazdım. Önceden ıssız olan aynı topraklar, Bia ülkeleri, BAL-te ve düşman ülkeleri gerçekten boştu(?). (41b) Rusa şöyle der: Rusahinili’yi inşa ettiğimde ve bu gölü yaptığımda ‘Tuşpa’nın oğullarını’ (Tuşpa kentinin sakinlerini) buraya getirdim. (45) Rusahinili’nin önündeki arazinin yerini(?) gördüler(?) ve bu gölün bulunduğu yer gerçekten ıssız (ve) boştu(?). (48b) Bütün ‘oğulların’ (sakinlerin) quradiri bronz dudie’sini gören(?) sakinler yerleştirildi(?). (51) Rusa şöyle der: Bu aynı toprakta bağlar, ağaçlıklar ve tahıl tarlaları diktim; orada büyük işler başardım. Bu göl Rusahinili için bereketli(?) olsun ve(?) düzen hemen sağlansın(?). (57b) (Bu bölüm, bazı sözcükler dışında anlaşılamamaktadır: ‘Rusahinili’ye/ait’ … ‘gölden gelen sular’ … ‘Rusahinili’ye doğru, Alainei Nehri’nin suları Tuşpa’ya’ … ‘Rusahinili’nin suyu’.)
 (arka yüz 1) Kral ebediyen(?) şöyle desin: ‘(Su) aksın(?)’. (2b) Rusa şöyle der: Gerçekten bir sunu talimatı belirledim: Su gölden dışarı aktığında/taştığında(?), (ritüeli gerçekleştiren kişi) Tanrı Haldi’ye bir kuzu kurban etsin; Tanrı Haldi’ye bir öküz (ve) beş koyun kurban etsin. (6b) Fırtına Tanrısı için bir besili koyun ve bir koyun, Güneş Tanrısı için bir besili koyun ve bir koyun, Tanrıça ’Arubani için bir besili koyun ve bir koyun; (8) tanrılar için bir besili koyun ve bir koyun, İlahi Hanımefendi için bir besili koyun ve bir koyun; (9) Rusa’nın (kişisel?) tanrısı için bir öküz; (10) Rusa’nın İlahi Hanımefendisi için bir inek; (11) Tanrıça Aniqugi için bir inek, gölün tanrıları için üç koyun; (12b) Tanrı Aššur için bir besili koyun ve bir koyun, Tanrı Nalainei için bir besili koyun ve bir koyun, Tanrı Quera için bir besili koyun ve bir koyun; (14) Tanrı Ura için bir öküz ve bir koyun, dağlara sunulacak kurbanlar için üç koyun. (15b) Su dışarı çıktığında/taştığında(?) yapılacak kurbanlar bunlardır. Su (17) azaldığında(?), Tanrı Haldi’ye bir besili koyun ve bir koyun; (18) Fırtına Tanrısı’na bir koyun, Güneş Tanrısı’na bir koyun, Tanrıça ’Arubani’ye bir koyun; (19) tanrılara bir koyun, tanrıçalara bir koyun, Rusa’nın tanrısına bir koyun, Rusa’nın İlahi Hanımefendisi’ne bir koyun; (21) Tanrı Aniqu’ya bir koyun, gölün tanrılarına üç koyun; (22) Tanrı Aššur’a bir koyun, Tanrı Nalani’ye bir koyun; (23) Tanrı Quera’ya bir koyun, Tanrı Ura’ya bir koyun; (24) dağlara sunulacak kurbanlar için bir koyun. (25) [……] Rusahinili’ye doğru [……]ni. Tanrı Haldi’nin himayesinde (27) (ben,) Erimena oğlu Rusa, güçlü kral, (28) Bia ülkelerinin kralıyım; huzurunda Tanrı Haldi’nin ve bütün tanrıların [……] güç(?) bahşetmesi gerekir(?); her ikisi(?) [……]”

Kaynaklar:
Belck, W. ve C. F. Lehmann. 1892. “Ueber neuerlich aufgefundene Keilinschriften in russisch und türkisch Armenien,” Zeitschrift für Ethnologie 24, 122–152 (141–152).
Salvini, M. 2002. “Una stele di Rusa III Erimenaḫi dalla zona di Van,” SMEA 44, 115–143.
Salvini, M. 2006. “Le due stele di Rusa Erimenaḫi dal Keşiş¸ Göl,” SMEA 48, 209–272.
Salvini, M. 2007. “Argišti, Rusa, Erimena, Rusa und die Löwenschwänze: Eine urartäische Palastgeschichte des VII. Jh. v. Chr.,” AJNES 2, 146-162 (s. 244, Lev. IV).
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 621–625, v. 3 ss. 368–371, v. 5 ss. 347–351.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007110).

CTU A 14-1b (Keşiş Göl) = CICh 145 = HchI 121 = UKN 268 = KUKN 391

Görseller:
M. Salvini, 2006, 2007

Savacık (A 14-2)

Uzun stel, 2006 yılında Keşiş Gölü’nün 5,5 km güneyindeki Savacık köyünün yakınında keşfedilmiştir. Stel 262 cm yüksekliğinde, 71 cm genişliğinde ve 37,5 cm kalınlığındadır; Van Müzesi’nde sergilenmektedir. Ön yüzü, sağ yanı ve arka yüzü olmak üzere üç yüzü yazıtlıdır. Üst, alt ve yan kenarlarında bazı hasarlar bulunmaktadır. Metin, III. Rusa’nın Keşiş Gölü steli A 14-1’in küçük farklılıklar içeren bir kopyasıdır.

Transliterasyon (CTU V):
ön yüz
1  [dhal-di-ni-ni al-su-i-ši-ni]
2  [EN-si-ni-ni iš-te-di mru-sa-ni]
3  [me-ri-me-na-hi dhal-di-e-i LÚARAD]
4  [dhal-di-ni-ni] ⸢uš⸣-ma-ši-ni EN-⸢si-ni-ni⸣
5  [a-lu-uš-me] ⸢šú⸣-i-ni e-si-i-ni mu-ṣi
6  [ú-e-ši]-i-gi a-lu-uš-me ṭu-bar-du-ni
7  [ú-bar]-du-gi a-lu-uš-me MAN-tú-hi DAN-NU
8  [a]-ru-ni na-ha-a-di MAN-tú-hi-ni-na
9  [GIŠ]GU.ZA te-ru-me GIŠ šú-gu-ki uš-ha-nu-me
10  ⸢ú⸣-e-še-la-še mu-ṣi-e a-lu-ka-a
11  ⸢ú⸣-e-ši-ia-ú-li KÚR KUR.KURMEŠ
12  [uš]-ha-nu-me dhal-di-i-še EN-še
13  [hu]-ṭu-tú-hi gu-nu-še e-ʾa ip-šú-ú-še
14  [šú-i?]-ni-i ú-ri-ni-i dhal-di-ni-ni
15  [ba]-⸢ú⸣-ši-ni KÚR ú-ri-e a-ú-e-ṭi5-⸢ni⸣
16  [ši]-⸢ú⸣-bi mru-sa-še me-ri-me-na-hi-ni-⸢še⸣
17  [a-li] KURqi-il-ba-ni-ka-i KITIM
18  [qu]-ul-di-ni ma-nu ú-i gi-i ab-si-⸢i⸣
19  [GIŠ]Ú.ŠE GIŠGEŠTIN iš-ti-ni ma-nu-ri ú-⸢i⸣
20  ⸢PA5⸣ iš-ti-ni a-ga-ú-ri šú-ki-⸢e⸣
21  [d]⸢hal⸣-di-še EN-še i-zi-ú-[ni]
22  [i]-⸢e⸣-še za-du-ú-bi DAN-NU[MEŠ]
23  [ar]-⸢ni⸣-ú-ši-ni-li iš-⸢ti⸣-[ni]
24  [mru]-⸢sa⸣-a-še a-li a-ga-⸢a?⸣-[x-x]
25  [KURú]-⸢ra⸣-i-di LÚa-bu-ul-⸢ši?⸣-[x-x]
26  [ú]-⸢ru⸣-bi i-ni ṣu-i-ni-i ⸢e⸣-[si]
27  [gu-ni?] šú-ú-li ma-nu ú-i [gi-i]
28  [ab-si]-⸢i⸣ GÁN Ú.ŠE iš-ti-ni ma-[nu-ri]
29  [pu-la]-ú-e i-ṣi-na-a-⸢ú⸣-[e]
30  [a-ri-bu]-ta-i KASKAL iš-ti-ni ⸢ma⸣-[nu]
31  [ú-i] PA5 a-ga-ú-ri ú-⸢i⸣
32  [ta]-⸢ar⸣-ma-ni iš-ti-ni ma-nu-⸢ri⸣
33  [a-ri]-e ú-e-li-du-ú-⸢li⸣
34  [KURba]-⸢ba⸣-ni-li DAN-NUMEŠ ú-ra-tar-⸢bi⸣
35  [AMEŠ] ⸢iš⸣-ti-ni pu-la-ú-e e-⸢ʾa⸣
36  [i-ṣi]-na-ú-e te-ru-bi ti-i-ni
37  [mru]-⸢sa⸣-i ṣu-e a-gu-bi ⸢PA5⸣
38  [iš]-⸢ti⸣-ni-ni mru-sa-hi-na-i-⸢di⸣
39  [i-ku]-ka-hi-ni-e KI⸢TIM⸣ a-li
40  [qu]-ul-di-ni ma-nu KURbi-a-i-na-⸢še⸣
41  ⸢BAL⸣-te e-ʾa KURlu-lu-i-na-⸢še⸣
42  [gu]-⸢ni⸣ šú-ú-li mru-sa-še a-⸢li⸣
43  [i]-ú mru-sa-hi-ni-li ši-du-ú-⸢li⸣
44  [i]-ú i-ni ṣu-e ta-nu-bi pa-ru-⸢bi⸣
45  [LÚ]DUMU-še URUṭu-uš-pa-i-ni-⸢i⸣
46  [ú]-ru-lu-ni KI⸢TIM⸣
47  [m]⸢ru⸣-sa-hi-na-ka-i e-ʾa i-nu-⸢si⸣
48  [ṣu]-⸢i⸣-ni-i e-si gu-ni qu-ul-di-⸢ni⸣             
49  [šú]-⸢ú⸣-li ma-nu LÚDUMU-ni-⸢še⸣
50  [a]-⸢lu⸣-še ú-ru-lu-ni šú-i-ni-⸢i⸣
51  [a?]-li i-nu-ka-ni e-di-ni a-zi-[bi]
52  [sal]-⸢ma⸣-at-tú-hi-ni ha-ra-ri te-⸢ra⸣-[gi]

sağ yan
1  LÚDUMU-[ni?]
2  qu-ra-di-[ri URUDU]
3  du-di-e te-⸢ra-gi⸣
4  mru-sa-še [a-li]
5  te-ru-⸢ú⸣-[bi]
6  i-ku-ka-[hi-ni]
7  KITIM GIŠGEŠTIN [GIŠTIR]
8  GÁN Ú.ŠE [DAN-NU]
9  ar-ni-⸢ši⸣-[ni-li]
10  iš-ti-[i?-ni]
11  za-du-[(ú-li)]
12  i-na-ni [(ṣu-e)]
13  mru-⸢sa⸣-[hi-na-ú-e]
14  hu-⸢ri⸣-[iš-hi]
15  ma-⸢ni⸣-[ni x x x]
16  ⸢a-ú?⸣ [x x x]
17  [x] x [x x x]
18  [ma-nu-ni a-ú-di]
19  [mru-sa-hi na-ú-e]
20  [a?-lu?-la-ni-ni]
21  [a-la-ṣi]
22  [mu-ši-ti-na-ni?]
23  [AMEŠ ṣu-i-ni-ni]  (veya: [ši-i-x-x ṣu-i-ni-ni)
24  ⸢ši⸣-e-[di-ú-li?]
25  ⸢i⸣-ka-⸢ṣi⸣-[ia-ni]
26  mu-ši-⸢ti⸣-[na-ni?]
27  ⸢ši⸣-i-[x-x]
28  ⸢su⸣-ur-tar-[x-x]
29  ši-e-du-⸢li⸣-[ni]
30  [m]⸢ru⸣-sa-hi-na-[i-di]
31  a-li ši-x-[x-x]
32  ⸢su⸣-ur-tar-[x-x]
33  URUṭu-uš-[pa-ni-e]
34  ⸢a⸣-ra-⸢gi⸣-[i?]
35  ul-hu-li-[ni]
36  a-⸢li⸣ [AMEŠ]                (veya: a-⸢li⸣ [ši-i-x-x])
37  [m]ru-⸢sa⸣-[hi-na-ú-e]
38  ip-šá-[du-li-e]
39  a-lu-[la-ti-ni]
40  ⸢a-li⸣-[pi]
41  a-bi-⸢li⸣-[ú-x]
42  a-ú-[i-e]
43  LUGAL-[še]
44  ⸢a-li⸣-[e]
45  [ul-hu-li-ni]
46  [mru-sa-še]
47  [a-li gu-ni]

arka yüz
1  [ṭè-el-zu-še te-ru-bi a-še AMEŠ]
2  [ṣu-i-ni-ni ni-ki-du-li UDU.MÁŠ.TUR]
3  [dhal-di-e ni-ip-si-du-li-ni GU4 5 UDU]
4  [dhal-di-e ŠUM UDU ŠE UDU dIM] ⸢UDU⸣ [ŠE UDU]
5  [dUTU UDU ŠE UDU dʾa]-⸢ru⸣-ba-ni-e UDU [GU4]
6  [mru-sa-i-ni]-⸢e⸣ dNINMEŠ GU4 m⸢ru⸣-[sa-i-ni-e]
7  [DINGIR-gi GU4].ÁB mru-sa-ni-e ⸢d⸣[NIN]
8  [GU4.ÁB d]a-ni-qu-gi 3 ⸢UDU⸣ [DINGIRMEŠ]
9  [ṣu-i]-ni-ni UDU ŠE UDU [daš-šur]
10  [UDU ŠE UDU] dna-la-i-ni-e ⸢UDU⸣ [ŠE]
11  [UDU dqu-e]-ra GU4 UDU dú-[ra 3]
12  [UDU KUR]⸢ba⸣-ba-na-ú-e at-qa-na-⸢na⸣-[ú-e]
13  [i-ni-ni] ⸢ŠUM⸣-ṣi a-še AMEŠ ni-ki-⸢du⸣-[li]
14  [a-še AMEŠ] e-ši-a-ṣi-ú-[li]
15  [UDU ŠE UDU] dhal-di-e ŠUM UDU [dIM]
16  [UDU dUTU] UDU dʾa-ru-[ba-ni-e]
17  [UDU DINGIRMEŠ UDU] dNIN UDU mru-sa-[ni-e]
18  [DINGIR-gi UDU m]⸢ru⸣-sa-i-ni d[NIN]
19  [UDU da-ni-qu]-⸢gi⸣ UDU DINGIRMEŠ ṣu-[ni-ni]
20  [UDU daš-šur] ⸢UDU⸣ dna-la-i-[ni-e]
21  [UDU dqu-e]-ra UDU dú-[ra]
22  [UDU KURba-ba]-⸢na⸣-ú-e at-qa-na-⸢na⸣-[ú-e]
23  [x x x x m]ru-sa-hi-na-⸢i⸣-[di]
24  [x-x-x-ni] ⸢d⸣hal-di-ni-ni uš-ma-[ši-ni]
25  [mru-sa-ni] me-ri-me-na-⸢a⸣-[hi]
26  [MAN DAN-NU MAN] ⸢KUR⸣bi-a-i-na-a-ú-⸢e⸣
27  [a-lu-ki]-ka-i dhal-di-⸢še⸣
28  [DINGIRMEŠ-še] ⸢ṭu⸣-bar-du-ni ú-bar-du-i-⸢te⸣
29  [a-lu-ki] e-ʾa KURba-ba-ni-⸢li⸣
30  [e-ʾa?] ⸢ÍD⸣MEŠ ha-šá-gi-e-⸢li⸣         
31  [dhal-di]-⸢e⸣-i LÚARAD DINGIRMEŠ-ú-⸢e⸣
32  [LÚsi-e mu]-ṣi LÚUNMEŠ-ú-⸢e⸣
33  [dhal]-⸢di⸣-ni-ni ba-ú-ši-i-⸢ni⸣
34  [ú-i] ⸢gu⸣-nu-še a-di-ra-si-ia-⸢bi⸣
35  [a-lu]-še a-li i-e-še i-⸢ni⸣
36  [ṣu-e?] ⸢za⸣-du-bi a-lu-še i-ni
37  [tú-li]-⸢e⸣ a-lu-še pi-tú-li-e a-lu-⸢še⸣
38  [ip-hu]-li-e a-lu-še a-ú-i-e-⸢i⸣
39  [ip]-⸢hu?⸣-li-e a-lu-še ú-li-⸢še⸣
40  [ti-ú]-⸢li⸣-e i-e-še za-du-ú-⸢bi⸣
41  [a-lu-še] ⸢ú⸣-li-e i-ni-li du-li-⸢e⸣
42  [a]-⸢li⸣-e ú-li tú-ú-ri-⸢e⸣
43  [tú-ri]-⸢ni⸣-ni dhal-di-še dIM-še
44  [dUTU]-še DINGIRMEŠ-še ma-a-⸢ni⸣
45  [ti-i-ni] ar-mu-zi-i-⸢li⸣
46  [ar-mu]-zi-gi ar-mu-zi-⸢li⸣
47  [dUTU-ni] ⸢pi⸣-i-ni mì-i ar-hi-⸢e⸣
48  [ú-ru-li]-⸢ia⸣-ni mì-i i-ni-ni mì-⸢i⸣
49  [na-ra a-ú]-i-e ú-lu-li-[e]

Çeviri (A 14-1’den uyarlanmıştır):
“[(ön yüz 1) Efendim Tanrı Haldi’nin azameti ile ben, Tanrı Haldi’nin hizmetkârı, Erimena oğlu Rusa’yım.] (4) Efendim [Tanrı Haldi’nin] himayesinde; (5) bütün yerler üzerindeki gücü(?) bana sadakatle [ve]ren(?), (6) bana ṭubarduni [bahş]eden(?), (7) ve bana yüce krallığı [v]eren (Tanrı Haldi sayesinde) kraliyet [t]ahtına oturdum. Asayı(?) elime(?) koydu. Düşman ülkelerini yönetmemi sağlayan gücü(?) bana sadakatle verdi. (12) Efendim Tanrı Haldi bana bütün topraklar üzerinde [ce]saret(?), savaşçılık ve hâkimiyet(?) [v]erdi. (14b) Tanrı Haldi’nin [bu]yruğuyla düşman ülkesinin aueiṭeni birliklerini(?) [ele] geçirdim. (16) Erimena oğlu Rusa şöyle der: Qilbani Dağı’nın önünde toprak [ıs]sızdı; hiçbir şey, ne bir [t]ahıl tarlası ne de bir bağ vardı. Burada bir kanal (bile) kazılmamıştı. (21) Efendim [Tanrı] Haldi buyruğunu verdiğinde orada büyü[k iş]ler başardım. (24) [Ru]sa şöyle der: abulši?-x-x adamı aga-x-x, [U]ra [Da]ğı’na doğru. Bu gölün yeri[ni] gördüm(?). (27) [Gerçekten?] burası boştu; hiçbir şey yoktu. (28b) Bir tahıl tarlası [bi]le yok[tu; pula]ue iṣinau[e aribu]tai. (30b) Bir yol (bile) [yoktu]; kanal kazılmamıştı, bir çeşme (bile) yoktu. (34) Yüce [dağların olduğu araziyi] güvence altına aldım(?) ve (35) oradaki pulaue ve [iṣi]naue’den [sularını] topladım(?). (36b) Ona ‘[Ru]sa’nın Gölü’ adını verdim. (37b) [Bu]radan Rusahinili’ye bir kanal kazdım. (39) Önceden [ıs]sız olan [ay]nı topraklar, Bia ülkeleri, (41) BAL-te ve düşman ülkeleri [ger]çekten boştu(?). (42b) Rusa şöyle der: Rusahinili’yi inşa ettiğimde ve bu gölü yaptığımda  ‘Tuşpa’nın oğullarını’ (Tuşpa kentinin sakinlerini) buraya getirdim. (46) Rusahinili’nin önündeki arazinin yerini(?) gördüler(?) ve bu gölün bulunduğu yer gerçekten ıssız (ve) boştu(?).  (49b) Bütün sakinlerin …… (51–52) (Bu iki satır metnin devamının sağ yanda bulunduğunu belirtmek üzere metnin akışını kesmektedir.)
 (sağ yan 1) quradiri bronz dudie’sini gören(?) sakinler yerleştirildi(?). (4) Rusa şöyle der: Bu ayn[ı] toprakta bağlar, ağaçlıklar (8) ve tahıl tarlaları diktim; orada büyük iş[ler] başa[rdım]. Bu [göl] Rusa[hinili için] bere[ketli](?) ols[un …]. (15–41) (Bazı sözcükler dışında bölüm anlaşılamamaktadır.) …… (42) Kral sonsuza dek(?) şöyle desin: [‘(Su) aksın(?)’. (46) Rusa şöyle der: Gerçekten]
[(arka yüz 1) bir sunu talimatı belirledim: Su gölden dışarı aktığında/taştığında(?), (ritüeli gerçekleştiren kişi) Tanrı Haldi’ye bir kuzu (3) kurban etsin; Tanrı Haldi’ye bir öküz (ve) beş koyun kurban etsin. Fırtına Tanrısı için bir besili koyun ve bir koyun, Güneş Tanrısı için bir besili] koyun [ve bir koyun, (5) Tanrıça ’A]rubani için [bir besili koyun ve bir koyun; (5b) Rusa’nın] İlahi Hanımefendileri için bir koyun [ve bir öküz?;] (6b) Ru[sa’nın (kişisel?) tanrısı için] bir öküz; (7b) Rusa’nın İlahi [Hanımefendisi için bir in]ek; (8) [Tanrıça] Aniqugi için [bir inek, gö]lün [tanrıları için] üç koyun; (9b) [Tanrı Aššur için] bir besili koyun ve bir koyun; (10) Tanrı Nalainei için [bir besili koyun ve bir koyun; (11) Tanrı Que]ra için bir [besili] koyun [ve bir koyun], Tanrı U[ra için] bir öküz ve bir koyun, (12) [da]ğlara sunulacak kurbanlar için [üç koyun]. (13) Su dışarı çıktığında/taştığında(?) yapılacak kurbanlar [bunlardır. (14) Su] azaldığında(?), (15) Tanrı Haldi’ye [bir besili koyun ve bir koyun] kurban edilecek; [Fırtına Tanrısı’na] bir koyun; (16) [Güneş Tanrısı’na bir koyun], Tanrıça Aru[bani’ye] bir koyun; (17) [tanrılara bir koyun], tanrıça(lar)a [bir koyun], Rusa[’nın tanrısına] bir koyun; (18b) Rusa’nın İlahi [Hanımefendisi’ne bir koyun; (19) Tanrı Aniqu]’ya [bir koyun], gö[lün] tanrılarına bir koyun; (20) [Tanrı Aššur’a bir koyun], Tanrı Nala[ni’ye] bir koyun; (21) [Tanrı Que]ra’ya [bir koyun], Tanrı U[ra’ya] bir koyun; (22) [dağl]ara sunulacak kurbanlar için [bir koyun]. (23) [… …] Rusahini[li’ye] doğru [… …ni]. Tanrı Haldi’nin hima[yesinde] (25) (ben), Erimena [oğlu Rusa, (26) güçlü kral], Bia ülkelerinin [kralıyım]; (27) [huzur]unda Tanrı Haldi’nin (28) [(ve bütün) tanrıların] …… güç(?) bahşetmesi … …”

Çeviri (CTU V’ten uyarlanmıştır):
“(arka yüz 29) Dağların [ve(?)] nehirlerin hašagili’si, [Tanrı Haldi]’nin ve tanrıların hizmetkârı, halkın [ger]çek [çobanı. (32) Tanrı Hal]di’nin buyruğuyla savaştan kork[ma]dım. (34) (boş satır) (35) ‘Bu [gölü(?)] ben yaptım’ diyen, bu (steli) [yık]an, ona zarar veren, onu [tah]rip eden(?) ve (40) ‘Onu ben yaptım’ [di]yen başka biri ya da bunları yapan, ‘Git, onu [yı]k’ diyen her kim olursa olsun, (43) Tanrı Haldi, Fırtına Tanrısı, [Güneş Tanrısı] (ve bütün) tanrılar onun kendisini, [adını,] soyunu ve [soy]unun soyunu [güneşin ışığından] mahrum bıraksın …… (47) …” (gerisi çevrilememektedir)

Kaynaklar:
Salvini, M. 2006. “Le due stele di Rusa Erimenaḫi dal Keşiş¸ Göl,” SMEA 48, 209–272.
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 625–628, v. 3 ss. 372–379, v. 5 ss. 351–355.
Salvini, M. 2012. “Das Corpus der Urartäischen Inschriften,” in Biainili-Urartu, ed. S. Kroll et al., Acta Iranica 51, Leuven, 111–134 (Şek. 08.24)
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007111).

Görseller:
M. Salvini, 2012
Bora Bilgin, 2025

Erek Dağ (A 14-3)

Kaya yazıtı, Erek Dağı’nın doğu yamacında, Van kent merkezinin yaklaşık 15 km doğusunda yer almaktadır. İlk kez 2004 yılında bir çoban tarafından bildirilmiştir. 2700 m rakımda, Küçükerek Dağı’nın zirvesi ile Keşiş Göl arasında, Gölardı (eski Doni) köyünün yaklaşık 6–8 km kuzeyinde bulunmaktadır. Erçek Göl’e hâkim, belirgin bir konumdaki bağımsız bir kaya bloğuna kazınmıştır. Doğuya bakan yazıt, 38 cm yüksekliğinde ve 130 cm genişliğinde bir alanı kaplamaktadır. Kaya yüzeyi pürüzlüdür ve doğal etkenler nedeniyle çok sayıda çukur oluşmuş, bu da yazıtta önemli ölçüde tahribata yol açmıştır. Sekiz satırdan son beşinin bir lanet formülünün parçası olduğu anlaşılmaktadır. 3. satırda geçen Rusa adı, Keşiş Göl çevresinde bu krala ait iki yakın stel (A 14-1 ve A 14-2) bulunması nedeniyle, büyük olasılıkla III. Rusa ile ilişkilendirilmelidir.

Transliterasyon:
1  m⸢ru⸣-[sa-a-še me-ri-me-na-hi-ni-še?]
2  ⸢ba-hu?⸣ [x x] x [x x x x x]-ri
3  ⸢mru-sa⸣-[x-x x x x x a]-i-še-i su-⸢ṭi5-a⸣-ni
4  mì a-ú-⸢di?⸣ [x x x]-⸢ni⸣ a-⸢lu-še i-ni-i-li?⸣
5  x [x] x x [x] x ⸢e-si-a?⸣ x [ma-a-si ti]-⸢ni⸣ te-⸢e⸣-li
6  tú-ri-⸢ni-ni dhal⸣-di-⸢i-še⸣ d⸢UTU-ni⸣-[še ma]-ni
7  mì-i [ar-hi] ⸢ú-ru-li⸣-a-⸢ni⸣ mì-i ⸢i⸣-[na-i]-⸢ni⸣
8  mì-⸢i⸣ [na-ra-a a-ú]-⸢i-e ú⸣-[lu]-li

Çeviri:
(1) [Erimena’nın oğlu?] R[usa] . . . Rusa . . . hiç kimse yapmasın . . . ve . . .
(4b) her kim . . . bu yerde . . . (ve) [kim kendi a]dı[nı] koyarsa, Tanrı Haldi (ve) Güneş Tanrısı [on]u yok etsin ve . . .” (lanet formülünün geri kalanı çevrilemiyor)

Kaynaklar:
Salvini, M. 2005. “Urartu. La scoperta di due iscrizioni rupestri in Iran e in Turchia,” SMEA 47, 241–256.
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 628–629, v. 3 s. 380, v. 5 s. 355.
Salvini, M. 2012. “Das Corpus der Urartäischen Inschriften,” Biainili-Urartu, ed. S. Kroll et al., Acta Iranica 51, Leuven, 111–134 (Şek. 08.26)
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007112).

Görseller:
M. Salvini, 2005, 2012

Kaisaran (A 14-4)

Üç satırlık kaya yazıtı, Keşiş Göl’ün doğusundaki dağın yamacında, Kaisaran köyünün yaklaşık 300 m yukarısında yer almaktadır. İlk kez 1898–1899 yıllarında bölgeyi ziyaret eden Lehmann-Haupt tarafından bildirilmiştir. Kuzeydoğuya bakan yazıt, 10,5 cm yüksekliğinde ve 52 cm genişliğinde bir alanı kaplamaktadır. Kısa yazıtta herhangi bir hükümdarın adı geçmemektedir. Keşiş Göl çevresindeki diğer iki stel (A 14-1 ve A 14-2) III. Rusa tarafından diktirilmiş olduğundan ve bu yazıttaki audi sözcüğü buradan başka yalnızca A 14-1’de geçtiğinden, yazıt aynı döneme tarihlenebilir. Salvini, yazıtın Keşiş Göl barajlarına yönelik mühendislik çalışmaları sırasında bir yazmanın yaptığı alıştırma yazısı olabileceğini düşünmektedir.

Transliterasyon:
1  dhal-di-ni-i URU-i-e pu-lu-si
2  al-zi-ni-e-i pu-lu-si na-a-ma-ri
3  a-ú-di dhal-di-ni-e-i URU-e-i

Çeviri:
“Tanrı Haldi’nin kentinin bir steli, alzinai’nin bir steli, Tanrı Haldi’nin kentinin namari audi’si.”

Kaynaklar:
Lehmann-Haupt, C. F. 1911. “Die chaldische Keilinschrift von Kaissaran,” Huschardzan-Festschrift aus Anlass des 100-jährigen Bestandes der Mechitharisten-Kongregation in Wien, Wien, ss. 253–257.
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 s. 629, v. 3 s. 381, v. 5 ss. 355–356.
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007113).

CTU A 14-4 = CICh 168 = HchI 79 = UKN 301 = KUKN 482

Görseller:
M. Salvini, 2008