Körzüt Kalesi, Van şehir merkezinin yaklaşık 60 km kuzeyinde, Muradiye Ovası’nın güneyinde yer almaktadır. Körzüt adı, yakındaki Uluşar köyünün eski adı olan “Korsot”tan türemiştir. Urartu Kralı Menua (MÖ 810-785) tarafından inşa edilen kale yerleşimlerinden biridir. Van Gölü’nün kuzeydoğu kıyısının yaklaşık 10 km doğusunda, bazalt kayalardan oluşan bir yükselti üzerine kurulmuştur. Kuzey-güney doğrultusunda uzanan kaya oluşumu yaklaşık 310 metre uzunluğunda ve 100 metre genişliğindedir. Özellikle kalenin güneydoğu tarafındaki sur duvarları dikkat çekici ölçüde iyi korunmuştur. Günümüzde dahi büyük bazalt bloklarla inşa edilmiş surlar yer yer 7 metreye kadar ulaşmaktadır.
Kale içinde tespit edilen çok sayıdaki mimari kalıntı arasında bir tapınak, bir saray kompleksi ve depolama yapıları bulunmaktadır. Tepenin eteğinde kurulmuş olan aşağı kentin doğu tarafında ise bir nekropol alanı yer almaktadır.
Körzüt ve çevresi, 19. yüzyılın sonlarından bu yana araştırmacıların ilgisini çekmiştir. Burada ve yakın yerleşimlerde çok sayıda Urartu çivi yazılı yazıt bulunmuştur. Bu yazıtlar üzerine o tarihten itibaren çeşitli yayınlar yapılmışsa da Körzüt Kalesi’ndeki ilk yüzey araştırması ve kalenin Urartu kalesi olduğunun tespiti, 1956 yılında C. A. Burney tarafından gerçekleştirilmiştir. Yüzey araştırmalarından elde edilen buluntuların ve yazıtların zenginliğine rağmen ilk resmî kazılar ancak 2016 yılında yapılmıştır. O zamana kadar gerçekleştirilen kaçak kazılar, arkeolojik tabakalara ciddi zarar vermiştir. 2022 yılından bu yana kazılar düzenli olarak sürdürülmektedir.
Mimari komplekslerin ve yazıtların zenginliği, Körzüt’ün Urartu döneminde önemli bir askerî, idari ve ekonomik merkez olduğunu göstermektedir. Kale, verimli Muradiye Ovası’nı ve ticaret yollarını denetlemek için elverişli bir konumda bulunmaktadır. Urartular bölgede hem ovayı sulamak hem de kaleye su sağlamak amacıyla kanallar, barajlar ve su depoları inşa etmişlerdir. Güçlü tahkimat sistemi, kalenin Van Gölü’nün kuzeyindeki önemli bir askerî ileri karakol olarak hizmet verdiğini göstermektedir.
Körzüt Kalesi’nde Urartu öncesi bir yerleşime dair herhangi bir kanıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte hem kalede hem de tepenin eteğindeki aşağı kentte Orta Çağ’a ait yapı kalıntıları bulunmaktadır.
Kaynaklar:
Dan, R. 2024. “Old Data and New Investigations The Urartian and Orontid Fortress of Körzüt in Muradiye Plain, Turkey,” Armeniaca 3, 9–39.
Uslu, E. 2021. “Körzüt Kalesi Tapınak Alanı 2016 Yılı Kurtarma Kazısı,” Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82, 125–35.
Kuvanç, R., K. Işık, B. Genç. 2020. “A New Urartian Temple in Körzüt Fortress,” AJNES 141.1–2, 112–38.