Van kent merkezinin kuş uçuşu yaklaşık 11 km güneydoğusunda, Edremit yolu üzerinde, Elmalık köyünün (eski adıyla Zivistan) güneyinde yer alan bir kaya nişidir. Nişin arkasında bir hazinenin saklı olduğuna ilişkin yerel efsaneler nedeniyle bölge halkı buraya Hazine Piri Kapısı adını vermiştir.
Anıtın üzerinde bulunan dört satırlık çivi yazılı bir yazıt (A 2-5), burada bulunan bağ ve meyve bahçesinin Kral İşpuini tarafından “efendi” adına kurulduğunu belirtmektedir. Anıt, İşpuini’nin hükümdarlığının erken dönemine, yaklaşık MÖ 830–820 yıllarına tarihlenmektedir. Bölgedeki meyve bahçeleri günümüzde de varlığını sürdürmektedir. Hatta yakınlardaki Elmalık köyünün adını bu tarihsel ilişkiden aldığı söylenmektedir.
Bazı araştırmacılar, Hazine Piri Kapısı’nın Meher Kapı veya Yeşilalıç Kapı gibi bir açık hava kült alanı olarak inşa edilmiş olabileceğini öne sürmektedir. Ancak üzerindeki yazıtta tanrılara sunulacak kurbanlardan söz edilmemektedir. Ayrıca Yeşilalıç Kapı anıtında olduğu gibi çevresinde stel yuvaları da bulunmamaktadır. Meher Kapı’nın yakınındaki “adak nişi” olarak adlandırılan yapıya benzeyen herhangi bir yapı da çevrede tespit edilmemiştir.
Bununla birlikte, bazı mimari özellikler bunun sıradan bir bahçe yazıtından daha farklı bir işleve sahip olabileceğini düşündürmektedir. Kaya yüzeylerinden birinin oyulup düzeltilerek 1,68 × 1,53 metre ölçülerinde bir niş oluşturulması, nişin çerçevelenmiş olması ve önündeki kayanın düzleştirilmesiyle bir platform meydana getirilmesi bu özellikler arasındadır. Bu nedenle yapının Meher Kapı ve Yeşilalıç Kapı anıtlarından daha erken bir döneme ait olabileceği ve bu tür kült yapılarının erken örneklerinden birini temsil edebileceği öne sürülmüştür.
Yazıtta ayrıca Urartu panteonunun baş tanrısı Haldi’den söz edilmemektedir. Bunun yerine “efendi, sahip, hükümdar” anlamlarına gelen “euri-” terimi kullanılmaktadır. Haldi’nin Urartu panteonunun baş tanrısı olarak Kral İşpuini döneminde benimsenmiş olduğu düşünüldüğünden, Hazine Piri anıtının İşpuini’nin hükümdarlığının daha erken bir evresine tarihlenebileceği ve “efendi” unvanının Haldi yerine Teişeba/Teşub için kullanılmış olabileceği ileri sürülmektedir.
Hazine Piri Kapısı’nın kuzeyinde ve kuzeydoğusunda, birbirinden ayrı iki Urartu kalesi bulunmaktadır: Aşağı Zivistan Kalesi ve Yukarı Zivistan Kalesi. Daha büyük olan Yukarı Zivistan Kalesi’nin başkentten güneye doğru uzanan yolu kontrol ettiği, daha küçük olan Aşağı Zivistan Kalesi’nin ise bölgede faaliyet gösteren taş ocaklarını denetlediği düşünülmektedir.
Kaynaklar:
Batmaz, A. 2009. “Urartu Anıtsal Kaya Nişlerinin Olası Kaynakları,” Yukarı Denizin Kıyısında Urartu Krallığı’na Adanmış Bir Hayat (Fs A. Çilingiroğlu), ed. H. Sağlamtimur et al., İstanbul, 151–161.
Belli, O. 2000. “Van Bölgesi’nde Urartu Krallığı’na Ait Çivi Yazılı Anıtsal Kaya Kapıları,” Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932–1999), ed. O. Belli, Ankara, 386–393.
Belli, O. ve A. M. Dinçol. 1982. “Hazine Piri Kapısı ve Aşağı Zivistan Taş Ocakları (Die Inschrift von Hazine Piri Kapısı und die Steinbrüche um der Burg von Nieder-Ziwistan),” Anadolu Araştırmaları 8, 169–181.
Görseller:
O. Belli ve A. Dinçol, 1982
Archaeo.Bian, 2024