➥ Aznavurtepe ve Patnos Yazıtları
Aznavurtepe, Van Gölü’nün yaklaşık 50 km kuzeyinde, verimli Patnos Ovası’nın kuzeydoğusunda yer alan bir Urartu kalesidir. Patnos ilçe merkezinin yaklaşık 2 km kuzeyinde, ovadan yaklaşık 200 metre yükselen bir tepenin üzerine kurulmuştur. Tapınak duvarında bulunan yazıtta geçen “Aludiri” adının Aznavurtepe’ye işaret ettiği düşünülmektedir.
Bölgedeki ilk yüzey araştırması C. A. Burney ve G. R. J. Lawson tarafından gerçekleştirilmiştir. Araştırmacılar, tepenin zirvesindeki kaleyi ve doğu, batı, güney yamaçlarına yayılan aşağı kenti çevreleyen sur duvarlarını tespit etmişlerdir. Aşağı kentin surları yaklaşık 4 metre kalınlığındadır ve kuleler yaklaşık 18 metrede bir yerleştirilmiştir.
Aznavur Kalesi’ndeki tek resmî kazılar, 1961-1963 yılları arasında Kemal Balkan tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu kazılarda, daha önceki dönemlerde defineciler tarafından ağır biçimde tahrip edilmiş, kare planlı, klasik Urartu mimarisine ait bir tapınak ortaya çıkarılmıştır. Tapınağın önünde dikdörtgen bir avlu bulunmaktadır. Ayrıca yakınındaki bir odada, tapınağa adandığı düşünülen çok sayıda nesne bulunmuştur. Bu odanın yakınında bulunan bir yazıt, “aşihusi” yapısının Kral Argişti I tarafından yaptırıldığını belirtmektedir. Ayanis ve Kef kalelerinde de tespit edilen aşihusi yapılarının işlevi, araştırmacılar arasında hâlen tartışılmaktadır.
19. yüzyılın sonunda Patnos’ta bir kilisenin duvarında bulunan bir yazıt (A 2-10), araştırmacıların Aznavurtepe’deki tapınağın Urartu Kralı İşpuini tarafından kurulmuş olabileceğini öne sürmelerine yol açmıştır. Ancak yazıtın gerçekten Aznavurtepe’den gelip gelmediği kesin değildir. Buna karşılık, Kemal Balkan’ın tapınakta gerçekleştirdiği kazılar sırasında keşfedilen yazıtlar, İşpuini’nin oğlu Kral Menua’ya aittir. Her hâlükârda, Aznavurtepe’deki tapınak, bilinen en eski Urartu dinî mimarisi örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Aznavurtepe’de bulunan bir diğer önemli anıt, açık hava tapınağına ait olduğu düşünülen taş steller grubudur. Üç taş stel ve bir kaide, 1990 yılında tepenin güney yamacında tesadüfen keşfedilmiştir. Altıntepe ve Kayalıdere’de de benzer örnekleri bulunan bu stellerin, Urartu panteonundaki tanrıları temsil ettiği düşünülmektedir. Aznavurtepe stelleri günümüzde Van Müzesi’nde sergilenmektedir.
Kaynaklar:
Balkan, K. 1960. “Patnos Yakınında Anzavurtepe’de Bulunan Urartu Tapınağı ve Kitabeleri,” Anatolia 5, 133–158.
Balkan, K. 1964. “Patnosta Keşfedilen Urartu Tapınağı ve Urartu Sarayı,” Atatürk Konferansları I, 235–243.
Burney, C. A. ve G. R. J. Lawson. 1960. “Measured Plans of Urartian Fortresses,” Anatolian Studies X, 177–196.
Genç, B. ve A. Schachner. 2021. “The Architecture of the Urartian Fortress of Aznavurtepe / URUaludiri near Patnos,” Istanbuler Mitteilungen 71, 71–88.
Işık, K. 2008. Patnos ve Çevresinin Erken ve Orta Demir Çağ Yerleşim Dokusu, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
Kuvanç, R., K. Işık, B. Genç, E. Konyar. 2022. “Urartian Cult of the Stelae and New Discoveries at Aznavurtepe and Yeşilalıç (Ashotakert),” JANER 22, 55–88.
Uysal, B. 2007. “Patnos’da Açığa Çıkarılan Urartu Stelleri,” Belleten 71/260, 5–18.
Görseller:
B. Genç ve A. Schachner, 2021
R. Kuvanç et al., 2022
Bora Bilgin, 2024