Adilcevaz (A 12-4)
Van Gölü’nün kuzey kıyısındaki Adilcevaz’da, çeşitli yerlerde yeniden kullanılmış dört yazıtlı blok bulunmuştur. Bunlardan büyük bir blok (C) ile küçük bir blok (D), W. Belck tarafından 1898 yılında Adilcevaz’daki Orta Çağ kalesinin duvarlarında yeniden kullanılmış halde görülmüştür. Bu bloklar önce yerel okulun bahçesine, daha sonra Adilcevaz’daki bir depoya taşınmıştır. Diğer iki bloktan biri büyük (A), diğeri küçük (B) olup P. Hulin tarafından 1956 yılında bir Orta Çağ duvarında görülerek buradan kaldırılmıştır. A taşı daha sonnra Van Müzesi’ne taşınmış, ancak daha küçük olan B taşı kaybolmuştur. A taşının uzunluğu 1,69 m, yüksekliği 58,5 cm, kalınlığı ise 64 cm’dir. Diğer blokların ölçüleri verilmemiştir; ancak büyük C taşının muhtemelen A taşıyla benzer boyutlarda olduğu düşünülmektedir.
Yazıt II. Rusa dönemine aittir ve bu kralın Ayanis’teki yazıtının (A 12-1) bir kopyasıdır. A taşı, A 12-1 III 11–IV 10 bölümlerine; B–D taşları ise bazı farklılıklarla A 12-1 VI 5–VIII 9 bölümlerine karşılık gelmektedir. Ayanis yazıtında olduğu gibi bu bloklar da Adilcevaz ve Van Gölü’ne hâkim yüksek bir noktada bulunan Kef Kalesi’ndeki bir tapınağı süslemiş olmalıdır. Önerilen rekonstrüksiyona göre yazıtlı bloklar cepheyi, kabartmalı bloklar ise giriş koridorunun duvarlarını süslüyordu. Yazıtta kentin adı “Ziuquni ülkesindeki Tanrı Haldi Kenti” olarak geçmektedir.
Transliterasyon:
A Taşı
1ʹ ku-ul-mu-li-ni a-li-e TIL-LI ga-zu-li-e te-er-du-li-ni ⸢ši⸣-[si-ni bi-di-a-še ši-i-si-e šú-ú-li-e]
2ʹ a-še e-si ma-nu-li i-šá-hi-ni te-er-du-li-ni a-li-e i-ni ú-[li TIL-LI te-er-du-li-ni Éa-du-nu-si-ni]
3ʹ mru-sa-a-še a-li a-lu-še KÙ ku-me-mu-še TIL-LI SIKIL dhal-di-[i-na-ni KÁ-ni ha-ú-li-e]
4ʹ NA₄ ʾa-hu-li-i-ni a-li-e a-še su-nu-e i-ru-i-du-⸢li⸣ [TUKULMEŠ GIŠMEŠ SIMEŠ ši-e-du-li-ni]
5ʹ a-mu-li-ni KITIM-a qu-ul-di-ni-ni a-li-e KÙ iš-ti-ni ma-nu-⸢li⸣ [te-er-du-li-ni É a-du-nu-si-ni]
6ʹ mru-sa-a-še a-li a-li-e dhal-di-ni-e É áš-du-li-e ⸢ha⸣-[ap-ti-ni-e KIN ma-nu-ni e-me tar-ni]
7ʹ GÍR.BAR áš-ka-ṭi5-ni ši-e-du-li-ni mì-i e-ši-me-ṣi el-mu-še ma-[nu-ni i-ni ú-li KÚR GÀR a-še]
8ʹ a-li-e ú-i uš-ta-ku-ni áš-du-li-ni ši-e-du-li-ni mì-i ⸢e⸣-[ši-me-ṣi el-mu-še ma-nu-ni]
9ʹ dhal-di-ni-i a-ma-ni i-gi-di ip-hi-e dhal-di-ni-[i ba-du-si-ni i-ú ur-zi-e]
10ʹ ʾa-hu-li-ni KITIM-a qul-di-ni-ni mì-i e-ši-me-ṣi el-mu-še [ma-nu-ni mru-sa-a-še a-li]
B+C+D Taşları
1ʹ [mar-giš-te]-⸢hi⸣-[ni-še a-li i-ni e-si qar-bi ma-nu qi-ú-ra-ni qu-ul-di-ni]
2ʹ ⸢ma⸣-nu-bi ú-i [gi-e-i iš-ti-ni ši-da-ú-ri-e dhal-di-ni-ni ba-ú-ši-ni]
3ʹ i-e-še-e i-[ni É.BÁRA ši-di-iš-tú-bi e-ʾa É.GAL ba-du-si-e]
4ʹ ši-di-iš-tú-bi [GIŠGEŠTIN GIŠza-ri-e šú-hi te-ru-ú-bi GÁN GIŠÚ.ŠE URU šú-hi iš-ti-ni]
5ʹ šá-tú-ú-bi tar-⸢gi⸣-ni-li ar-⸢ni-ú⸣-ši-ni-[li iš-ti-ni za-du-bi te-ru-ú-bi]
6ʹ ti-i-ni d[hal]-di-e-i URU KURzi-ú-qu-ni-i ⸢mru-sa-a-še⸣
7ʹ mar-giš-te-hi-⸢ni⸣-še a-li pa-ru-bi LÚ MUNUSlu-tú-ni KURlu-lu-i-na-ni [KURx-x]-⸢i?⸣-ni
8ʹ KURtab-la-a-ni [KUR]qa-i-na-ru-ú KURmu-uš-ki-ni KURha-te-e ⸢KURha-li-ṭu⸣
9ʹ [KURṣi-lu-qu-ni-ni?] za-du-ú-bi LÚ-i-[a]-ni i-nu-ki-e É.GAL-a e-ʾa URUMEŠ a-li-li ⸢i-nu-ki-e⸣
10ʹ [É.GAL-a za]-⸢du⸣-ú-bi al-zi-na-i [i]-nu-ki-e ⸢É.GAL-a⸣ a-bi-li-du-ú-bi-e mì-i a-i-⸢še-e-i⸣
11ʹ [e-di-ni] ⸢su⸣-ṭi5-a-ni mì-i-⸢e⸣ i-bi-⸢ri-ia⸣-a-ni mì-i gi-e-i i-na-a-ni ba-ú-ši-⸢na-ni⸣
12ʹ [še-pu-ia-ar]-⸢di-a⸣-[ni] mru-sa-a-[še] mar-giš-te-hi-ni-⸢še⸣ a-li dhal-di-iš-⸢me⸣-e uš-ha-a-⸢nu-ni⸣
13ʹ [hu-ṭu-tú-hi gu-nu-še] ⸢e⸣-ʾa ⸢ip⸣-[šú]-še dhal-di-a iš-ti-ni-e i-na-ni-li ar-ni-ú-ši-[ni-li]
14ʹ [za-du-li dhal-di-ni-ni] ⸢al⸣-su-i-ši-ni mru-sa-a-ni mar-giš-te-hi MAN DAN-NU ⸢MAN⸣
15ʹ [al-su-i-ni MAN KURšú-ú-ra-a-ú-e] ⸢MAN⸣ [KUR]⸢bi⸣-a-[i]-na-a-ú-e [MAN MAN]MEŠ-ú-e a-lu-si
16ʹ [URUṭu-uš-pa-a-e URU dhal-di-ni-ni ba-ú-ši-ni mru-sa-a-še mar-giš-te-hi-ni-še]
17ʹ [a]-li MAN-ni [a-li i-si i-ku-ka-ni e-di-ni ma-nu-li mì-i gi-i i-na-a-ni]
18ʹ ⸢ba⸣-ú-ši-na-a-⸢ni⸣ [KIN i-si-ia-ni mì-i gi-i še-pu-ia-ar-di-a-ni mì-i pu-hi-a-ni gu-ni i-e-še]
19ʹ ⸢ti⸣-ú-bi gu-ni [za-du-ú-bi-e mru-sa-a-še mar-giš-te-hi-ni-še a-li a-lu-še i-ni DUB-te]
20ʹ [d]hal-di-na-ni GIŠ[KÁ tú-li-i-e a-lu-še pi-tú-li-e a-lu-še še-er-du-li-e a-lu-še e-si-ni]
21ʹ ⸢su⸣-ú-i-du-li-[e a-lu-še ti-ú-li-e za-du-ú-bi a-i KURbi-a-i-ni-še a-i]
22ʹ [KURlu]-⸢lu⸣-i-ni-[še a-lu-še šú-ú-si-e ti-ni-ni tú-li-i-e ma-a-si-e ti-i-ni te-li-i-e tú-ri-ni-ni]
23ʹ [dhal]-⸢di⸣-še dIM-[še dUTU-ni-še DINGIRMEŠ-še ma-a-ni ti-i-ni]
24ʹ [ar]-⸢mu⸣-zi-i [ar-mu-zi-gi ar-mu-zi dUTU-ni pi-e-i mì-i ar-hi-e]
25ʹ [ú-ru-li-a-ni mì-i i-na-i-ni-e mì-i LÚna-ra-a a-ú-i-e ú-lu-ú-li-e]
Çeviri:
“(A 1ʹ) … (Tutarlı bir çeviri yapmak mümkün değildir.)
(10ʹb) [Argišti] oğlu [Rusa şöyle der: Burası kayaydı, ülke ıssızıssız]dı; [burada daha önce] hiçb[ir şey inşa edilmemişti].
(B+C 2ʹb) [Tanrı Haldi’nin buyruğuyla bu tapınağı yapt]ım (ve bu) kaleyi kusursuz biçimde inşa ettim. (4ʹb) [Buraya bir bağ, bir meyve bahçesi, bir tahıl tarlası diktim (ve) yeni bir kent] kurdum; [burada] büyük işler gerçekleştirdim. (5ʹb) Bir kent [kurdum]; adı Ziuquni ülkesindeki [TanrıHal]di (Kenti)’dir. (6ʹb) Argišti oğlu Rusa şöyle der: Düşman ülkelerinden, …… ülkesinden, Tabla (Tabal) ülkesinden, Qainaru ülkesinden, Muški ülkesinden, Hatti ülkesinden (Geç Hitit devletleri), Haliṭu ülkesinden, [Ṣiluquni ülkesinden] erkekleri, kadınları sürgün ettim. (9ʹb) Bu kaleyi insanlarla [ya]ptım ve bu kalenin içindeki yerleşimleri; ve bu [kaleyi] alzinai yaptım; onları bu kaleye ekledim … (çevrilememektedir) (12ʹb) Argišti oğlu Rusa şöyle der: Tanrı Haldi bana [cesaret(?), savaşçılık] ve ön[de]rlik verdi. Tanrı Haldi için bu işleri [gerçekleştird]im. (14ʹb) [Tanrı Haldi’nin] azameti ile ben, Argišti oğlu Rusa, güçlü kral, büyük kral, ülkelerin kralı], Bia ülkelerinin kr[alı, kral]ların [kralı], Tuşpa kentinin efendisiyim. (16ʹb) [Tanrı Haldi’nin buyruğuyla Argišti oğlu Rusa şöyle d]er: İleride bu aynı yerde(?) olacak bir kral bu buyruklardan hiçbirini göz ardı etmemeli(?), yapılan işi (ya da: bir mesajı) šepuiar etmemeli ve puh yapmamalıdır. Gerçekten [sö]yled[im], gerçekten [yaptım]. (19ʹb) [Argišti oğlu Rusa şöyle der]: Tanrı Haldi’nin [kapısından bu yazıtı kim] silerse, ona kim zarar verirse, onu kim gizlerse(?), onu [buradan] kim kaldırırsa, [kim ‘Onu ben yaptım’ derse—ister bir Urartulu ister bir yab]ancı [olsun—kim benim adımı yok edip kendi adını yazarsa, (22ʹb) Tanrı Hald]i, Fırtına Tanrısı, [Güneş Tanrısı ve bütün tanrılar onun adını, so]yunu, [soyunun soyunu güneşin altında yok etsin…]…” (Geri kalanı çevrilemiyor)
Kaynaklar:
Erdoğan, S. 2017. “Kefkalesi Urartu Yerleşiminin Tarihsel Arka Planı,” Tarih Araştırmaları Dergisi 36 s. 62, 31–58 (Şek. 8).
Hulin, P. 1959. “New Urartian Inscription from Adilcevaz,” Anatolan Studies 9, 189–195.
Salvini, M. 2004. “Reconstruction of the susi temple of Adilcevaz, on Lake Van,” A View from the Highlands: Trans-Caucasus, Eastern Anatolia and Nordwestern Iran. (Fs Burney), ed. A. Sagona, Herent, ss. 245–275.
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 ss. 575–576, v. 3 ss. 352–356, v. 5 ss. 327–329.
Yiğit, R ve E. Ödük. 2020. “Kef Kalesi,” Aktüel Arkeoloji, Mart-Nisan, 48–55, (Foto s. 53)
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007103).
CTU A 12-4 = CICh 167 = HchI 128, Inc 1 = UKN II 451, 452, 278, 300 = KUKN 415, 416, 414, 489
Görseller:
P. Hulin, 1959
M. Salvini, 2004, 2008
S. Erdoğan, 2017
R. Yiğit ve E. Ödük, 2020
Kef Kalesi (A 12-10)
Kabartmalı figürlerle süslenmiş on küp biçimli bazalt blok, 1965 yılında Kef Kalesi kazıları sırasında bulunmuştur. Yerleşim, Van Gölü’nün kuzey kıyısında, Adilcevaz kenti ve ovasına hâkim bir konumda, yaklaşık 4 km uzaklıkta yer almaktadır. Bütün blokların üst kenarının hemen altında, dört kenar boyunca uzanan tek satırlık bir yazıt bulunmaktadır. Kef Kalesi’nde bulunan tek anıtsal yazıt budur; ancak hiçbir örnekte metnin tamamı korunmamıştır. Blokların yüksekliği 110 cm, her bir yüzünün genişliği ise 140 cm’dir. En iyi korunmuş küp biçimli blok Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenmektedir. Diğerleri Adilcevaz’daki okulun avlusunda toplanmış, daha sonra kentin girişindeki bir sundurmanın altına yerleştirilmiştir.
Transliterasyon:
1 dhal-di-ni-ni al-su-i-ši-ni mru-sa-a-še mar-giš-te-hi-ni-še i-ni
2 Éa-ši-hu-si-e za-du-ni qar-bi-e šú-li ma-nu ú-i a-i-še-e-i
3 MAN-še za-da-la-ni šú-ki dhal-di-i-še i-zi-du-ú-ni i-e-še za-du-bi
4 mru-sa-a-[še] a-li a-lu-še i-⸢ni⸣ [DUB]-⸢te⸣ tú-li-e a-mì-ni-ni dUTU-ni-še
Çeviri:
“Tanrı Haldi’nin azameti ile Argišti oğlu Rusa bu ziyafet salonunu(?) yaptı. Kaya boştu; (daha önce) hiçbir kral (burada bir şey) yapmamıştı. Tanrı Haldi buyruğunu verir vermez onu yaptım. Rusa şöyle der: Bu yazıtı kim yok ederse Güneş Tanrısı onu yaksın!”
Kaynaklar:
Bilgiç, E. ve B. Öğün. 1965. “Second Season Excavation at Kef Kalesi of Adilcevaz (1965),” Anadolu /Anatolia 9, 11–28 (24 levha).
Salvini, M. 1998. “The Inscription of the Urartian King Rusa II at Kefkalesi (Adilcevaz),” SMEA 40, 123–129.
Salvini, M. 2008–2018. Corpus dei Testi Urartei, v. 1 s. 582, v. 3 ss. 363–366, v. 5 ss. 335–336.
Seidle, U. 1993. “Urartaische Bauskulpturen,” Studies in Honor of Nimet Özgüç, ed. M. J. Mellink, E. Porada, T. Ozgüç, Ankara, 557-564, (Şek. 3).
eCUT – Electronic Corpus of Urartian Texts (https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/Q007109).
CTU A 12-10 = KUKN 417
Görseller:
U. Seidle, 1993
Bora Bilgin, 2024