Varto ilçesindeki Kayalıdere köyünün yaklaşık 1,5 km batısında yer alan Kayalıdere Kalesi, Urartu Krallığı’nın batı bölgelerini denetleyen eyalet merkezlerinden biridir. Murat Nehri kıyıları boyunca kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanan kayalık bir sırt üzerine inşa edilmiştir.
Alan ilk olarak 1964 yılında gerçekleştirilen yüzey araştırmaları sırasında tespit edilmiştir. İlk bilimsel kazılar, yalnızca bir sezon sürmek üzere, 1965 yılında S. Lloyd ve C. A. Burney tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmalar, tepenin zirvesinde bir tapınak ve pithosların bulunduğu depolama tesislerini, güneydoğu yamacında ise çok odalı bir kaya mezarını ortaya çıkarmıştır.
Kaya mezarı, birbirine bağlantılı altı mezar odasından oluşmaktadır. Bu odalardan ikisinde, Palu, Atabindi (Ağrı/Tutak) ve Marifet’te (Erzurum/Pasinler) belgelenenlere benzer kuyular tespit edilmiştir. Bu kuyuların amacı hâlen tartışma konusudur; farklı yorumlara göre kuyular ritüel amaçlarla kullanılmış veya atıkların toplanmasına hizmet etmiş olabilir. Kayalıdere mezarı, birden fazla kuyu içeren bilinen tek örnektir.
Kazılar sırasında ortaya çıkarılan küçük buluntular arasında çok sayıda bezemeli metal nesne ve süsleme parçaları bulunmaktadır; ancak herhangi bir yazıt keşfedilmemiştir.
Tek sezonluk bu kazıdan elli üç yıl sonra, Kayalıdere yerleşiminin Murat Nehri üzerindeki Alparslan II Barajı’nın suları altında kalma tehdidiyle karşı karşıya kalması üzerine, 2018-2019 yıllarında kurtarma kazıları gerçekleştirilmiştir. Bu son kazıların en önemli keşfi, tepenin güneydoğu yamacında, kaya mezarının bitişiğinde yer alan stelli bir kült alanıdır. Kaçak kazılar nedeniyle stellerin tamamı tahrip edilmiş, geriye yalnızca kısmen korunmuş kaideler kalmıştır. Stellerin başlangıçtaki sayısının yedi olduğu tahmin edilmektedir. Açık hava kutsal alanı türünde bir yapı olarak yorumlanan bu alanın benzer örnekleri Altıntepe, Aznavurtepe ve Yeşilalıç’ta da görülmektedir. Kayalıdere’deki kült alanının da Altıntepe’deki gibi kale surlarından daha aşağıda bir seviyede ve bir mezarla doğrudan bağlantılı olarak kurulmuş olması, burada gerçekleştirilen ritüellerin cenaze uygulamalarıyla ilişkili olabileceğini düşündürmektedir.
Kayalıdere’de gerçekleştirilen yüzey araştırmaları ve kazılarda henüz herhangi bir yazıt bulunmadığından, kalenin ne zaman inşa edildiği kesin olarak belirlenememektedir. Mimari özelliklerine dayanılarak, MÖ 9. yüzyılın sonları veya MÖ 8. yüzyılın başlarında inşa edilmiş olduğu tahmin edilmektedir.
Kaynaklar:
Burney, C. A. 1966. “A First Season of Excavations on the Urartian Citadel of Kayalıdere,” Anatolian Studies 16, 55–111.
Çevik, N. 2000. Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Danışmaz, H. 2018. Arkeolojik Veriler Çerçevesinde Urartu Krallığı’nın Eyalet Sistemi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
Erdoğan, S., M. Ercek, M. Şen. 2020. “Kayalıdere Kalesi 2018-2019 Yılı Kurtarma Kazıları: İlk Notlar,” Aras Türkiye Eski Yakın Doğu Araştırmaları Dergisi 2, 19–37.
Ercek, M., et al. 2023. “Muş ili, Varto İlçesi, Kayalıdere Kalesi 2018-2019 Yılı Kurtarma Kazıları,” 2018-2020 Yılı Kurtarma Kazıları, KVMGM 198, Ankara, 341–352.
Kuvanç, R., K. Işık, B. Genç, E. Konyar. 2022. “Urartian Cult of the Stelae and New Discoveries at Aznavurtepe and Yeşilalıç (Ashotakert),” JANER 22, 55–88.
Lloyd, S. ve C. A. Burney, 1967. “Excavations at the Urartian Citadel of Kayalıderedere (1965 Season),” Türk Arkeoloji Dergisi, 14.1–2, 217–222.
Görseller:
C. A. Burney, 1966
H. Danışmaz, 2018
N. Çevik, 2000
S. Erdoğan et al., 2020
R. Kuvanç et al., 2022