Arin Berd veya Erebuni Kalesi, günümüzde Ermenistan’ın Yerevan kentinin güneydoğu ucunda, Arinberd Tepesi üzerinde yer alan en önemli Urartu yerleşimlerinden biridir. MÖ 782 yılında Kral I. Argişti tarafından kurulmuş olması, burayı bölgedeki en erken tarihli ve en iyi belgelenmiş Urartu kalelerinden biri yapmaktadır. Erebuni, günümüz Yerevan kentinin kuruluş noktası olarak kabul edilmekte ve adı modern kentin Ermenice biçiminde varlığını sürdürmektedir. Bir bazalt blok üzerine kazınmış yazıt (A 8-17), kalenin kuruluşunu belgelemekte; yapının I. Argişti tarafından inşa edildiğini, Erebuni adını taşıdığını ve bir güç kenti ile Urartu kudretinin simgesi olarak ilan edildiğini belirtmektedir.
Kale, çevresindeki Ararat Ovası’na hâkim yüksek bir tepe üzerine inşa edilmiştir. Yerleşim düzeni tipik Urartu modelini izlemektedir: kulelerle güçlendirilmiş sağlam savunma duvarlarına sahip bir kale ve onu çevreleyen bir aşağı kent. Kale, temellerde büyük bazalt blokların, üst bölümlerde ise kerpiç duvarların kullanılmasıyla inşa edilmiştir.
Arinberd Tepesi’ndeki ilk araştırmalar, A. A. Ivanovsky tarafından 1894 yılında gerçekleştirilen küçük ölçekli bir kazıyla başlamıştır. İlk sistematik kazılar ise 1950 yılında K. Hovhannisyan’ın yönetiminde başlatılmıştır. Kale içerisindeki kazılarda saray kompleksleri, idari yapılar, depolama mekânları, ahırlar ve tapınaklar ortaya çıkarılmıştır. Baş tanrı Haldi’ye adanmış tapınağın yanı sıra, Iubşa’ya (Iwarşa / Iuarşa) adanmış ikinci bir kule tapınağı (susi tapınağı) da keşfedilmiştir. Iubşa, Meher Kapısı yazıtında (A 3-1) sıralanan Urartu tanrıları arasında yer almamaktadır. Bu nedenle onun Ararat Ovası’na özgü yerel bir tanrı olduğu düşünülmektedir. Erebuni, birden fazla tapınağa sahip olduğu bilinen yalnızca iki Urartu kentinden biridir (diğeri Çavuştepe/Sardurihinili). Saray odalarının duvarlarındaki renkli duvar resimleri, günümüze ulaşan Urartu duvar resimlerinin en iyi korunmuş örnekleri arasında yer almaktadır.
Mühür baskıları, tunç silahlar, bezemeli seramikler ve takılar gibi çok sayıdaki küçük buluntunun yanı sıra Erebuni, kil tabletler ve taş yazıtlar da dâhil olmak üzere, yazıtlı eserler bakımından görece zengin bir arşiv sunmaktadır. I. Argişti’nin yıllıkları (A 8-1 ve A 8-3), kalenin inşasından ve fethedilen topraklardan nüfusların yeniden iskân edilmesinden açıkça söz etmektedir. Diğer yazıtlar ise Haldi’ye yapılan sunuları ve tapınakların inşasını konu almaktadır.
Erebuni kenti, kurucusu I. Argişti ve onun oğlu II. Sarduri dönemlerinde gelişmeye devam etmiştir. Bununla birlikte, kuruluşundan yaklaşık bir yüzyıl sonra, MÖ 675 dolaylarında, bölgesel konumunu Erebuni’nin birkaç kilometre kuzeybatısında Kral II. Rusa tarafından kurulan yeni bir kent olan Karmir Blur’a bırakmıştır.
Erebuni, Urartu Krallığı’nın MÖ 7.–6. yüzyıllardaki gerileme sürecinde, büyük olasılıkla İskitlerin veya Medlerin istilaları sonucunda yıkıma uğramıştır. Bununla birlikte alan, Ahameniş Pers dönemi ve sonrasında da kullanılmaya devam etmiştir. Günümüzde Erebuni Kalesi’nin kalıntıları, Erebuni Müzesi’nin bir parçası olarak korunmaktadır.
Kaynaklar:
Areshian, G. ve D. Stronach. 2021. “Erebuni (Arin-Berd),” Archaeology and History of Urartu (Biainili), ed. G. R. Tsetskhladze, Colloquia Antiqua 28, Leuven, 593–649.
Deschamps, S. 2016. “Erebuni in the context of Urartean fortresses in the Ararat plain: Sources and problems,” Quaternary International 395, 208–215.
Hovhannisyan (Oganesyan), K. L., 1973. Erebooni, Hayastan Publishing House, Yerevan.
Stronach, D., H. Thrane, C. Goff, A. Farahani. 2010. “Erebuni 2008-2010,” AJNES 5.2,120–154.
Görseller:
K. L. Hovhannisyan, 1973
Evgeny Genkin, 2007
D. Stronach et al., 2010
S. Deschamps, 2016
Voskanyan, 2016
Carole Raddato, 2018