Armavir, Urartu’ya ait bir kale olup Yerevan’ın yaklaşık 40 km batısında, Aras Nehri’nin suladığı Ararat Ovası’nın doğu kesiminde yer alır. Modern Armavir kenti ile Aras Nehri arasında doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 4 km boyunca uzanan bir dizi alçak tepe üzerine kurulmuştur. Bölgedeki yerleşim izleri Erken Tunç Çağı’na kadar uzanmaktadır. Urartu yerleşimi ise Kral I. Argişti tarafından yaklaşık MÖ 776–760 yıllarında kurulmuştur. Kuruluş yazıtlarına göre Argiştihinili (Argişti’nin kenti) adı verilen bu kent, Ararat Ovası’nın verimli toprakları üzerindeki Urartu egemenliğini güçlendirmek amacıyla bir kraliyet ikametgâhı ve idari merkez olarak kurulmuştur.
Argiştihinili kenti, birbirinden ayrı tepeler üzerinde kurulmuş iki kale ile bunları çevreleyen aşağı kentten oluşuyordu. Yaklaşık 2,5 km uzunluğunda bir sırt oluşturan batıdaki tepe Davti Blur (Aziz David Tepesi) olarak bilinirken, onun yaklaşık 1 km doğusunda bulunan tepe Armavir Blur adını taşır. Her iki tepedeki yapılar tipik Urartu mimari özelliklerini sergiler: kalelerin içinde, masif bazalt temeller üzerine kerpiç duvarlarla inşa edilmiş saraylar ve tapınak kompleksleri; tahkim edilmiş merkezlerin çevresinde ise atölyeler, depolama yapıları ve konut alanlarından oluşan aşağı kent bulunur. Daha büyük olan batı kalesinin (Davti Blur) askerî ve idari merkez olarak hizmet verdiği, daha küçük olan doğu kalesinin (Armavir Blur) ise bünyesindeki tapınak nedeniyle dinî merkez işlevi gördüğü düşünülmektedir.
Argiştiḫinili kenti, Aras Nehri yakınında stratejik bir konuma sahipti ve çevredeki tarım alanlarına su sağlayan Urartu sulama ve kanal sisteminin önemli bir düğüm noktasıydı. Arkeolojik kanıtlar, Urartuların bu bölgede 40 km’den daha uzun sulama kanalları inşa ettiğini göstermektedir.
19. yüzyılda başlayan ilk araştırmalar ve sondaj niteliğindeki kazıların ardından, ilk sistematik kazılar 1962 yılında başlamıştır. 1962–1970 yılları arasında K. Arekelyan, Armavir Blur’da (doğu kalesi) kazılar yürütürken, M. Martirosyan 1962–1971 yılları arasında Davti Blur’da (batı kalesi) kazılar gerçekleştirmiştir. Araştırma ve kazılar günümüze kadar aralıklarla devam etmiştir.
Alanda bulunan çivi yazılı yazıtlar, Kral I. Argişti ve onun halefi II. Sarduri’den söz etmekte ve kalenin MÖ 8. yüzyılın sonları ile 7. yüzyılın başlarında da kraliyet ikametgâhı olarak kullanılmaya devam ettiğini doğrulamaktadır. Urartu Krallığı’nın MÖ 6. yüzyılda yıkılmasının ardından Armavir’deki yerleşim varlığını sürdürmüş ve Ahameniş ile Hellenistik dönemlerde bölgesel bir merkez olarak iskân edilmeye devam etmiştir.
Kaynaklar:
Martirosyan, A. A. 1974, Argishtikhinili, Yerevan. (in Russian).
Karapetyan, I. 2010. “The ‘Susi-Temple’ of Argištiḫinili-Armavir,” Urartu and Its Neighbors: Festschrift in Honor of Nicolay Harutyunyan – AJNES 5.2, 36–43.
Karapetyan, I., et al. 2021. “Recent Archaeological Research at Armavir, the Capital of Ancient Armenia,” Archaeology of Armenia in Regional Context, ed. P. Avetisyan ve A. Bobokhyan, Yerevan, 293–304.
Görseller:
A. A. Martirosyan, 1974
Andranik Keshishyan
Evgeny Genkin, 2008
I. Karapetyan, 2010
I. Krapetyan et al., 2021
Rouben Sargsyan, 2022
Arto Sarkisian, 2024
Google Earth, 2025